Mohisme 3: de "Mozi" (2) - Mainzer Beobachter

Een Chinese soldaat (Musée Guimet, Parijs)

[Kees Alders schrijft over de oosterse filosofische stromingen. Een inleiding was hier. De eerste serie over de Chinese filosofie stond daar en we zijn inmiddels aanbeland in de derde reeks: over Meester Mo, over het boek Mozi en de leer van het mohisme. Het eerste deel is hier.]

We hebben in het vorige blogje gezien dat de Mozi met een aantal inleidingen, de tien doctrines en de teksten tegen Confucius een goed overzicht biedt van het mohisme. Daarmee hebben we de Mozi echter nog niet uitgelezen. We lezen verder.

De Canons

De teksten die nu volgen staan bekend als de “Canons” en gelden als de jongste delen van de Mozi. Misschien zijn zij wel het meest verrassend: het zijn twee series van een kleine tweehonderd korte stellingen, met daaronder meestal een zeer korte toelichting. De stellingen gaan over epistemologie (kennisleer), taalfilosofie, fysica, metafysica en argumentatieleer. Ze zijn bedoeld om de mohistische filosofie verder te ondersteunen en vormen een soort filosofische gereedschapskist die wellicht diende als lesmateriaal, of als ondersteunend materiaal in discussies en onderzoek.

Samen met de hierop volgende hoofdstukken vormen de Canons een taai stuk werk, dat de aandacht van moderne geleerden heeft getrokken. Deze delen van de Mozi geven het beeld dat het mohistisme verschillende filosofische paden is gaan verkennen, en daarbij een heel hoge theoretische vlucht nam.

Vooral de argumentatieleer in de Canons valt op, want hier vinden we een heel vroege vorm van logica. Deze teksten zijn waarschijnlijk opgetekend in de tijd onmiddellijk na de Griekse logicus Aristoteles, en nog voordat de stoïcijnen kwamen met hun propositielogica. De Mozi biedt echter geen gecodificeerde logica zoals we die in de Griekse wereld tegenkomen. De tekst is bovendien nogal ongestructureerd overgeleverd. Desondanks herkennen we in de Mozi een geformaliseerde argumentatieleer, en daarmee behoort deze tekst tot de oudste vormen van logica ter wereld.

Wat daarnaast opvalt is dat de Canons een volstrekt andere vorm hebben dan de andere delen van de Mozi. Ze worden dan ook vaak opgevat als een “sub-boek”. Ze zijn door hun abstractie echter ook het meest problematisch: voor een leek zijn de canons zonder secundaire literatuur ondoorgrondelijk. Wat bovendien niet helpt, is dat de overgeleverde tekst alle mogelijke soorten schrijffouten bevat, en dat de volgorde van de teksten hopeloos verward is. Dit maakt het natuurlijk moeilijk om de context te begrijpen.

Daque en Xiaoque

De logica van de Canons wordt uitgewerkt in de volgende twee, behoorlijk abstracte hoofdstukken, Daque en Xiaoque, wat we kunnen vertalen als “het grote selecteren” en “het kleine selecteren”. Niemand weet waarom deze hoofdstukken zo heten. Ook deze delen van de Mozi ogen incompleet en verward.

Maar in elk geval gaan Daque en Xiaoque aan de hand van voorbeelden dieper in op de structuur van argumenten en specifieke redenatievormen. We vinden in deze hoofdstukken ook herkenbare antwoorden op stellingen van rivaliserende scholen, vooral op stellingen uit de zogeheten “School van de Namen”, die we in een volgende reeks blogjes nog eens zullen tegenkomen.

Dialogen & defensie

Na de Canons en Daque en Xiaoque volgen weer twee groepen teksten uit de middenperiode. Eerst lezen we een aantal “dialogen”, waarin de mohisten hun filosofie uitwerken en toepassen, en tevens verdedigen in discussie met andere filosofische scholen.

Als afsluiter volgt een verrassing: hier treffen we een groot aantal praktische verhandelingen aan over militaire verdedigingsstrategieën en -technieken. In deze teksten wordt tot in de detail ingegaan op de opstelling en selectie van mensen, materieel en verdedigingswerken. Soms is uit de termen niet goed te achterhalen welk oorlogstuig precies bedoeld wordt, maar toch geeft het een interessant beeld van hoe een oorlog in die tijd klaarblijkelijk gevoerd werd. Daarnaast geeft het een beeld van de discipline die de mohisten van iedereen eisen.

Hoe is de Mozi overgeleverd?

Al met al is de Mozi een verzameling zeer oude teksten met een uiteenlopend karakter: variërend van zeer toegankelijk en gestructureerd, tot bijzonder abstract en gemankeerd overgeleverd, en daarmee zeer moeilijk te doorgronden. Sommige teksten zijn ontzettend praktisch, andere weer puur theoretisch.

Zoals in de vorige aflevering gezegd verdween het mohisme van het toneel na de Periode der Strijdende Staten, dus na 221 v. Chr. Toch heeft de Mozi overleefd. Na de boekverbrandingen in de Qin-dynastie moeten er dus kopieën zijn overgeleverd.

In eerste instantie werden de teksten wellicht nog als waardevol beschouwd voor militaire doeleinden. Daarnaast en later werden de teksten vooral bestudeerd als historische curiositeit. Het is pas na opname in de eerder genoemde taoïstische canon Daozang dat de Mozi weer breder bekend en bestudeerd werd. Maar dat is duizend jaar later.

Voor het verhaal van de ontwikkeling van de Chinese filosofie blijkt het mohisme echter uitermate belangrijk. De Mozi biedt voor het eerst een systeemfilosofie: een filosofie waarin moraal, politicologie, psychologie, kennisleer, logica, fysica en metafysica in één systeem samenkomen. Dit vinden we nog niet in het toenmalige confucianisme en het taoïsme: het confucianisme was nog louter ethiek, en het taoïsme hield het bij ethiek en metafysica. Voor systeemfilosofie in die tijd moeten we kijken bij Plato en Aristoteles, een heel andere beschaving.

De systematische benadering en argumentatie in de Mozi is dus nieuw voor de Chinese filosofie. Maar de Mozi is vooral ook een politieke agenda: een filosofie die expliciet bedoeld is als een praktische gids voor de juiste indeling van een samenleving, als alternatief biedt voor de maatschappelijke voorschriften van de andere twee belangrijke stromingen van hun tijd: confucianisme en taoïsme.

In de volgende blogs behandelen we het mohisme inhoudelijk. We kijken eerst naar het mohistische doel en de mohistische methode.

[Wordt morgenochtend vervolgd]