Ik was bezig met een reeks blogjes over ecokritiek, eindtijdverwachtingen en het mooie boek Hemels groen. Over 2 Petrus en de Openbaring van Johannes hebben we het al gehad. Ik had in gedachten vandaag een zijstap te maken naar een andere eindtijdverwachting, namelijk de Mensenzoon die het Laatste Oordeel zal uitspreken. Maar de actualiteit springt er weer eens tussen. Want onderzoekers hebben in een bibliotheek in Hamburg een vijfde- of vierde-eeuws papyrusfragment ontdekt over de jeugd van Jezus. Althans, dat lezen we hier en daar en ook daar.
Er zijn diverse problemen met dit bericht. Om te beginnen zijn de tekst en de inhoud al bekend. Verder is de tekst niet wat ’ie lijkt en tot slot is er geen sprake van een tekst die is “deciphered”, laat staan dat er iets is “revealed”. Dat is wel het jargon dat u in de stukjes hierboven leest. Wat gelukkig ontbreekt is de claim dat we nu iets weten wat het Vaticaan geheim wilde houden, zoals we meemaakten toen het valse Evangelie van de Vrouw van Jezus in het nieuws kwam.
Bekende tekst, bekende inhoud
Eén: de tekst is al bekend. Het betreft een snipper van het Kindheidsevangelie van Thomas. Die tekst kennen we al heel lang, al zijn de meeste manuscripten vertalingen van een Grieks origineel en dateren ze uit de Volle Middeleeuwen. Dat geldt vanzelfsprekend voor wel meer antieke teksten. Het nu geïdentificeerde fragment is ouder en – je verwacht het niet – geschreven in het Grieks. Kortom, afgezien van het feit dat we nu iets zekerder zijn over een al bestaand inzicht, is er weinig nieuws te melden.
Twee: de legende op de snipper is zo overbekend dat we er diverse versies van kennen. Zo is er een variant waarin Jezus als kind een vogeltje heeft geboetseerd en dat de andere kinderen hem uitlachen. In een andere variant is het Jozef die, als hij het kleien beestje ziet, zijn zoon verwijt op de sabbat werk te hebben verricht. In alle varianten laat Jezus de gekleide vogel tot leven komen en wegvliegen. Er zijn ontelbaar veel madonna’s geschilderd waarop Jezus, zittend op schoot bij Maria, een vogeltje in de hand heeft. Zie het schilderij van Jan van Eyck hierboven. Dit verhaal was een laatantieke tophit.
Er is niets “revealed”
Drie: dit is niet wat het lijkt. Het moge duidelijk zijn dat kinderen geen kleien vogels tot leven wekken en dat het dus een wonderverhaal is. Dat geldt natuurlijk ook voor nogal wat informatie uit de canonieke evangeliën. Er is echter een wezenlijk verschil. Van de evangeliën kun je met redelijke argumenten verdedigen dat dit de informatie was die tijdens Jezus’ leven circuleerde of zeer kort daarna, vóór het christendom vanuit de joodse sfeer wegbrak richting de rest van de wereld.
De informatie uit het Kindheidsevangelie van Thomas heeft zelfs die status niet. Het is een collectie verzinsels, bedoeld om mensen te vermaken die iets wilden weten over de jeugd van Jezus, niet heel anders dan de vertellingen over de Griekse en Romeinse goden. Er is dus echt niets “revealed” over de jeugd van Jezus en zelfs niet over ideeën uit de eerste, joodse fase van het christendom.
Wat wel goed is
Ik zou nu cynisch kunnen eindigen met “het is weer knudde”, “het is immers oudheidkunde” en “tja, een vakgebied in verval”. Dat zou zelfs niet geheel onterzake zijn, want er is simpelweg niets speciaals ontdekt dat aandacht verdiende. Er worden wel vaker fragmenten van bekende teksten geïdentificeerd. Maar ja, dit keer gaat het over Jezus en dan slaat de pers aan. Maar toch, er is ook iets aardigs te zeggen.
Een van de onderzoekers, Lajos Berkes van de Berlijnse Humboldt-Universität, geeft namelijk gewoon aan dat er niks aan de hand is om vervolgens de kans te grijpen om iets te vertellen over zijn werkzaamheden. Het was een onbeduidende tekst, het leek wel een schooloefening, maar er stonden ongebruikelijke woorden op, waarna ze gingen zoeken waar die nog meer werden gebruikt, en zo kwam men tot de identificatie. Er is niets “deciphered”.
Misschien geen heel spectaculaire informatie. U kon zelf wel bedenken dat onderzoekers zo nu en dan zo te werk gaan. Wetenschap is immers vaak niet spectaculair. Maar toch. Een onderzoeker die een potentiële hype zelf demonteert en gewoon uitleg geeft over het wetenschappelijk proces: dat mag wel in de krant. Of op een blog.
Zelfde tijdvak
Apollonios van Tyana (10)november 8, 2013
Wat is een Romein? (3)januari 14, 2018
Nog één keer de Q-bronjuni 11, 2014
Dank je wel.
Je was niet de enige die om dit stukje vroeg. Graag gedaan.
Normaal gesproken boeien Evangeliën me niet, maar het interview met Berkes is de moeite waard (“de kans te grijpen”). Het begin is al geweldig: “It’s so famous it even ended up in the Quran.” Dit is om u lekker te maken; wat hij te vertellen heeft is voor een leek als ik veel interessanter dan JonaL doet voorkomen. Maar het klopt uiteraard dat we over Jezus van Nazareth zelf niets leren.
Ik heb weer last van vakgekte. Wat is dat voor vogel? Is hij alleen zo lekker groen omdat het zo mooi kleurt? Of was de halsbandparkiet al bekend?
Ik dacht ook aan een halsbandparkiet. De papegaai was zeker bekend. Maar meer weet ik ook niet.