Een van de opvallendste en tegelijk minst bekende monumenten van het oude Rome is te zien op de oostelijke helling van het Capitool, vanaf het Forum Romanum bezien recht achter de Tempel voor Saturnus en voor de massieve bogen van het gebouw dat bekendstaat als Tabularium. Of die laatste naam verdiend is, is een andere kwestie. Maar het gaat me vandaag om bovenstaand portiek. Het was gewijd aan de Dei Consentes, wat een andere naam was voor de twaalf Olympische goden. Die klinken ons vertrouwd in de oren en ook er zijn meer cultusplaatsen voor dit dozijn bekend, zoals het Dodekatheon van Barcelona. Desondanks is de verering van deze twaalf redelijk zeldzaam in de antieke cultuur.
De Romeinen hebben de cultus voor dit twaalftal ingevoerd in 217 v.Chr., aan het begin van de Tweede Punische Oorlog. Hannibal was de Alpen overgestoken, bedreigde Italië en de schrik zat er goed in. De geschiedschrijver Titus Livius vertelt dat aan de eerste plechtigheid alleen mensen mochten deelnemen die enig bezit hadden en dus zorg droegen voor het algemeen welzijn. De logica van het “dus” was dat alleen mensen met eigen land krijgsdienst deden en belasting betaalden. Van de armen, die ten tijde van oorlog niets – althans geen land – hadden te verliezen, werd niet verwacht dat ze oprecht bezorgd zouden zijn om de openbare orde en vrede:
Nadat de geloften volgens de regels waren uitgesproken, werd de bidplechtigheid afgekondigd. Niet alleen de stadsbevolking nam met vrouwen en kinderen deel aan de smeekbeden, maar ook de bevolking van het land, voor zover die eigen bezit had en dus eveneens geraakt werd door de zorg om het algemeen welzijn. Daarna werd drie dagen lang een godenmaaltijd gehouden onder toezicht van de Tienmannen voor de Offerdienst. Zes praalbedden werden in het openbaar opgesteld.noot
Op een van die bedden lagen beelden van de oppergod Jupiter en zijn echtgenote Juno, die vrouwen hielp bij een bevalling. Het tweede aanligbed bood ruimte aan Neptunus, heerser der zee, en Minerva, beschermvrouwe van het leger. Op het derde bed lagen de vruchtbaarheidsgoden Mars en Venus, waarvan de eerste ook oorlogsgod was. De kunstgod Apollo en zijn tweelingzus Diana, de jachtgodin, lagen op het volgende bed. De vuurgoden Vulcanus en Vesta deelden het vijfde aanligbed. Tenslotte waren er Mercurius, de god van handel en welvaart, en de graangodin Ceres.
Dat van de vele goden juist dit dozijn speciale verering verdiende, is vreemd. Zouden de Romeinen zelf een top-twaalf hebben samengesteld, dan waren Hercules en Latona zeker door de ballotage gekomen. Janus en Dionysus waarschijnlijk ook. De selectie was in 217 v.Chr. dan ook uitgevoerd door de Grieken, die dit Twaalftal al langer vereerden.
Zo’n ingrijpende herschikking van het pantheon kon alleen zijn beslag krijgen doordat de samenleving in haar voegen kraakte. Vanwege de oorlog tegen Karthago stonden alle religieuze waarden ter discussie en kozen de Romeinen voor de vergrieksing van hun religie.
Precolumbiaanse culturen
π
Wat is een Romein? (1)
Volgens mij klopt je beschrijving van de gebouwen op het Forum niet helemaal. De tempel van Saturnus was voor zover ik weet tevens het Aerarium, ofwel de staatskas, en het gebouw met de bogen is het Tablinum of tabularium, ofwel het staatsarchief. Het grootste deel van mijn werkzame leven was ik archivaris, en onder meer belast met de bouwkundige goedkeuring van archiefruimten. Vandaar dat ik altijd met een speciale interesse naar die constructie heb gekeken.