Egyptische fluiten, tegenwoordig nay geheten, werden en worden aangeblazen aan de bovenkant van de buis, net als  de afzonderlijke pijpjes van de panfluit, dus alsof je op de hals van een fles blaast.noot Ook de Japanse shakuhachi wordt zo bespeeld. De intrede van de huidige dwarsfluit in West-Europa, die wordt aangeblazen door een gat in de zijwand, zou hebben plaatsgehad vanuit het Oosten via Byzantium in de negende of tiende eeuw. De vroegste West-Europese afbeelding van een dwarsfluit staat in het beroemde Cántigas de Santa Maria uit de dertiende eeuw. Zie hieronder.

Ten overvloede: deze instrumenten zijn geen aulos of tibia, deze worden aangeblazen door een dubbel riet dat boven in de buis wordt gestoken.

Antieke dwarsfluiten

Echter, een artikel in het tijdschrift Early Music door Jeremy Montagu, o.m. conservator van de Bate Collection of Musical Instruments in Oxford, verwijst naar een echte dwarsfluitspeler op een plafondschildering uit Beidha bij Petra in Jordanië, daterend uit de Nabateïsche periode (168 v.Chr. – 106 na Chr.). Zie de foto bovenaan dit blogje. Montagu vermeldt als enig ander voorbeeld van een antieke dwarsfluit een fragmentarisch exemplaar uit Bodrum/Halikarnassos in het British Museum.noot Inventarisnummer. 1976, 1040.2. De website van het museum dateert dit instrument in de derde tot de eerste eeuw v.Chr. Helaas staat er geen afbeelding bij.noot Geraadpleegd op 29 januari 2025.

Het Nijlmozaïek uit Palestrina

Toevallig was ik een tijdje vóór Montagu’s publicatie in het Altes Museum in Berlijn geweest, waar ik een foto had gemaakt van een Nijlmozaïek afkomstig uit Praeneste/Palestrina, waarop een overduidelijke dwarsfluitspeler was te zien, tegenover een panfluitspeler op de andere rivieroever. Dit mozaïek dateert van 120-110 v.Chr. Ik heb dit gegeven met mijn afbeeldingen naar de auteur gemaild, die er in één van de volgende afleveringen van het tijdschrift op terugkwam.

Nu zijn ook in Palestrina delen van dit Nijlmozaïek te zien. De directeur van de Antikensammlung van de Staatliche Museen in Berlijn meldde desgevraagd, dat het Berlijnse paneel door kardinaal Francesco Barberini tussen 1624  en 1626 uit het Palestrina-mozaïek (ontdekt in de vijftiende eeuw) is gelicht, via via in 1758 aan Frederik II van Pruisen verkocht en in 1830 naar het Altes Museum overgebracht. Het is te eniger tijd in Palestrina niet al te precies gekopieerd: de golfpatronen in het rivierwater lopen niet door met de andere, blijkbaar niet verwijderde, panelen en de fluit is minder gedetailleerd. Kortom, het origineel hangt in Berlijn.noot P.G.P. Meyboom behandelt het hele Nijlmozaïek in The Nile mozaic of Palestrina: early evidence of Egyptian religion in Italy (1994).

Iynx

De Britse classicus Martin L. West meldt in Ancient Greek Music (1992) dat de dwarsfluit in Griekse bronnen iynx wordt genoemd, tevens de naam van een vogel, draaihals (iynx torquilla). In Alexandrië heette de dwarsfluit ook wel photinx, mogelijk een contaminatie van een Egyptisch woord met de uitgang van syrinx, pansfluit. West waarschuwt dat ook de plagios aulos of plagiaulos rietgeblazen is, maar dan met het mondstuk aan de zijkant.

Blokfluit

West maakt geen melding van de blokfluit, hoewel het principe van de blokfluit, als type “Spaltflöte” in het Duits, dus spleetfluit, al bekend was in de Prehistorie.noot Zie mijn blog over archeologie in Polen. Ook de Cántigas de Santa Maria hebben geen afbeelding. De oudste afbeelding van een blokfluit is van het eind van de veertiende eeuw en is te zien op een door de Catalaanse schilder Pere Serra gemaakte Madonna in het Museu Nacional te Barcelona.

Conclusie: de Oudheid kende wel degelijk naast de vaak fout vertaalde aulos de echte dwarsfluit.

[Een gastbijdrage van Arnold den Teuling. Dank je wel Arnold!]

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.