Het andere type antieke harp was de boogharp. De klankkast van zo’n harp was gemaakt van schildpad, overtrokken met een trommelvel, of gemaakt van uitgehold hout in de vorm van een lepel.noot Een beroemde afbeelding is die in het graf van Nakht, een hoveling van farao Amenhotep II (r.1427-1401).
We zien hoe een jonge vrouw met de vingers een harp bespeelt met de lengte van haar lichaam, en niettemin slechts twaalf snaren. De klankkast is een uitgehold blok hout met een steel, waardoor het een lepelmodel heeft. De blinde harpspeler in het graf van blinde harpspeler in het Leidse Rijksmuseum van Oudheden bespeelt een afwijkend model van de boogharp met acht snaren, geen hoekharp.
Het lepelmodel harp is ook in Griekenland bekend, het is afgebeeld op een witfigurige lekythos uit het tweede kwart van de vijfde eeuw v. Chr. in de Koninklijke musea voor kunst en geschiedenis in Brussel.
Martin West en het museum noemen het een sambyke.noot We kunnen niet met zekerheid zien hoe de vrouw deze harp gaat bespelen. Op de knie, maar met de boog van zich af of, naar zich toe, zoals die van het graf van Nakht? Ze heeft met de linkerhand de harp aan een band vast, rechts heeft ze een plectrum. Ze zou een rare beweging moeten maken als ze de boog naar zich toe zou moeten draaien, dus ik neem aan: de boog van zich af. Het aantal snaren is niet te onderscheiden. In het British Museum heb ik ooit een Egyptische boogharp van die afmetingen gezien, maar ik kon er geen plaatje van vinden.
In klassiek Griekenland werd de harp alleen door vrouwen bespeeld. In West-Europa zijn het tot de Franse koningin Marie-Antoinette alleen mannen, en daarna, net als bij het klassiek ballet, bijna uitsluitend vrouwen en jonge meisjes.
Harpen elders
Zowel van de boogharp als de hoekharp vindt men buiten Europa vele exemplaren. Met de zoekopdracht “Afrikaanse harpen” gaf Google er zo een stuk of tien, waarvan ik de boogharp, type adungu, uit het Afrikamuseum bij Brussel het opvallendst vind. De bespeler houdt de steel van zich af. Het boogmodel is ook algemeen bekend uit Indo-China, eigenlijk in heel Azië. De Afrikaanse zijn zelfs op Marktplaats te koop. Omdat ze in musea vaak op hun rug worden geëxposeerd en zo op een scheepje lijken, worden ze ook als bootharp aangeduid.
Een opmerkelijke wijze van bespeling vindt men in het noordelijke deel van Zuid-Amerika: Peru en omgeving. De Europese harp wordt daar op zijn kop, dus op de gebogen schouder van de harp, op de linkerschouder gebalanceerd, om zo lopend in een processie te kunnen worden bespeeld. Daar heb ik elders geen parallellen voor gevonden.
Femke’s harp heb ik na haar tragische overlijden in 2018 van haar man teruggekregen, hun zoons spelen trompet en slagwerk, en hadden geen belangstelling. Ik heb hem laten reviseren en mijn oudste achterkleindochter (die vandaag negen jaar wordt) bespeelt hem nu. Ze heeft les van een docente in Westeremden, 20 km verwijderd van Pieterburen, waar de harp rond 1984 is gebouwd.
[Een gastbijdrage van Arnold den Teuling. Dank je wel Arnold!]
Interessant!
Mirabile dictu:
In mijn archief met fictieve, apocriefe en authentiek voorbeelden van serendipiteit, met ’toevallige’ ontdekkingen, uitvindingen en creaties uit wetenschap. techniek en kunst, zit al decennia het onvergetelijke verhaal dat iemand aan de oever van de Nijl het skelet van een schildpad vond. En één van de pezen van dat geraamte stond zo strak, dat je als je er eerst aan trok en hem daarna losliet, er een luide toon klonk. Het schild bleek als klankkast te werken en de pees als snaar. En zo zou ooit zijn ontdekt, uitgevonden, gecreëerd zijn, wat nu een lier heet.
Toen ik in bovenstaande tekst las: “De klankkast van zo’n harp was gemaakt van schildpad […]” werd ik daarom bekropen door ‘ontdekkingslust’, zoals Fritzi Harmsen van Beek (†) dat noemde.
Quod erat demonstrandum.
Pek van Andel, Feerwerd (Gn.)
Geweldig interessant, zeer bedankt!
Wat een muzikaal verhaal, erg interessant, ook voor niet-musici. Bedankt voor het delen.
Helemaal mee eens. Dank je wel Arnold!!
Dit betekent natuurlijk dat er al heel lang muziek wordt gemaakt.. ik heb een gerenoveerde Steinway vleugel. Een musical groep wilde een musical gaan doen en daarom was de vleugel bij een bedrijf in Den Haag ter renovering gebracht. Maar de musical ging niet door. De baas van dat bedrijf belde mijn pianoleraar, of die iemand wist die die gerenoveerde piano wilde kopen. Ja, dat wist de pianoleraar wel. Aan mij dus. Ik ben in dat bedrijf geweest. Jongedames zaten daar de snaren aan het blok vlak achter het toetsenbord vast te maken. Ze hadden een oude Steinway vleugel met schuurpapier kaal gemaakt zodat die opnieuw pianoleraar gemaakt kon worden. Ik speel muziek van Schubert, die is gemaakt op de basis van een gedicht. Ik zei: toch merkwaardig, de muziek is mooi, maar het gedicht is droevig. Voorbereid: op de eerste verdieping van een huis is een balkon van een slaapkamer. Een leuke jongedame staat op het balkon. Op de stoep staat een hoopvolle jongeman vergeefs een lied voor haar te zingen. Mij werd gezegd: ja, dat heet de Zwarte Romantiek. De Romantiek gaat niet alleen over leuke dingen, die gaat ook over afgewezen en genegeerd worden.