De oudste dateerbare harp is een zogeheten hoekharp uit ongeveer 2600 v.Chr., gevonden in de koninklijke graven van Ur door Leonard Woolley. Zo’n hoekharp had een met dierenhuid bespannen doos als klankkast, meestal gemaakt van hout, maar ook ander materiaal komt voor. De klankkast van dit dertiensnarige instrument was horizontaal, terwijl de arm omhoog stak.

Uit dezelfde periode dateert de Cycladische harpspeler uit het vorige blogje. Deze hoekharp wordt bespeeld door een zittende man met de harp op zijn knie. Daar is de klankkast verticaal. De snavelachtige versiering aan de bovenkant lijkt op die van de harp op de vaas van de Peleusschilder hieronder.

Dit type wordt ook afgebeeld op Assyrische reliëfs daterend uit de negende tot de zevende eeuw. Op het onderstaande reliëf uit het paleis van koning Aššurnasirpal II (r.883-859) in Nimrud schrijden twee mannen naast elkaar voort, terwijl ze met een plectrum hun harp bespelen. Het instrument is waarschijnlijk met een band aan de heupen is vastgemaakt. De arm steekt van het lijf af, de kortste en hoogste van de ongeveer vijftien snaren zijn het dichtst bij het lichaam; meestal hebben de Assyrische harpen echter negen snaren.

Op een soortgelijk reliëf uit de tijd van koning Aššurbanipal (r.669-ca.630) lopen Elamitische krijgsgevangenen op dezelfde manier, maar hebben zij de harp net andersom, met de lange snaren aan het lichaam.

Ook in Egypte was de hoekharp al vroeg bekend. Op dezelfde manier, dus lopend of staande, bespeelt een vrouw een hoekharp met zes snaren. In Egypte zien we ook al eerder vrouwelijke bespelers.

Twee harpen van dit type zijn opgegraven in de Skythische grafheuvels bij Pazyryk en Bashadar in het Altaj-gebied, en tegenwoordig in de Hermitage in St. Petersburg. De vier of vijf snaren zijn pezen, en de houten klankkast is overtrokken met leer. De koolstof- en dendrochronologische dateringen plaatsen de harp van Pazyryk in de vroege vierde eeuw v.Chr., en die van Bashadar 130 jaar eerder. De grafheuvels zelf dateren uit de derde tot eerste eeuw v.Chr., en de instrumenten vertonen dan ook sporen van reparaties.

Op Griekse afbeeldingen is te zien dat de harp door vrouwen wordt bespeeld. De klankkast wordt voor het lichaam gehouden, dus niet haaks op de buik zoals op de Assyrische reliëfs. Op de eerste, een rond 440 v.Chr. door de Peleusschilder beschilderde krater uit het British Museum, bespeelt de Muze Terpsichore het instrument met de vingers van twee handen, zonder plectrum. De arm is een rechte stok, die rust op het bovenbeen, en de klankkast steekt haaks omhoog, maar is in een gebogen vorm gemaakt. Zij klemt deze tussen de linkerarm en de oksel. De vijftien of zestien stempennen lijken aan de klankkast vast te zitten. Volgens West is het een pektis (Dorisch en Lesbisch: paktis), maar de beschrijving van het British Museum noemt het een magadis.

Op een lebes, huwelijksvaas, houdt een vrouw een trigonos vast, waarvan de arm een hoek van ca. 45° maakt met de klankkast. Deze rust met het uiteinde op de knie en steekt schuin omhoog naar de bespeelster, die alleen de linkerhand gebruikt en de rechterarm lui op haar stoelleuning laat hangen. Het instrument heeft een zuil en lijkt ook ca. vijftien snaren te hebben.

Een Italische krater uit de tweede helft van de vierde eeuw v.Chr. in het archeologisch museum van Napels, een pelex volgens West, met een kartelversiering op de klankkast en ca. vijftien snaren, toont een zuil in de vorm van een uitgesneden reiger of kraanvogel.

Als laatste hoekharp ziet u een Romeins terracotta beeldje uit het museum van Sousse (Hadrumetum) in Tunesië, dat een vrouw toont in dezelfde houding als die op de krater. Het bijschrift vermeldt dat het een godin is, afkomstig van de Romeinse necropolis, eerste tot derde eeuw na Chr. Bovenaan de harp zit een verdikking, die de kromme bovenkant van de klankkast kan zijn. We lijken recht tegen de zuil aan te kijken, maar de dikke stok kan, net als bij het Cycladenbeeldje van bijna drie millennia eerder, ook de langste snaar voorstellen. Ik heb helaas verzuimd het beeldje vanaf de zijkant te fotograferen.

[Wordt vervolgd. Een gastbijdrage van Arnold den Teuling. Dank je wel Arnold!]

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.