Blade Runner. Minority Report. The Adjustment Bureau. Total Recall. Blade Runner 2049. Dat zijn dus vijf films die ik allemaal met plezier heb bekeken en die allemaal zijn gebaseerd op verhalen van de Amerikaanse auteur Philip K. Dick. Alle reden om toch eens een van z’n boeken te lezen.
Blade Runner
Waarom had ik dat niet eerder gedaan? Do Androids Dream of Electric Sheep? (1968) bleek een heerlijke roman te zijn, veel rijker dan de daarop gebaseerde film Blade Runner, hoewel dat toch een erkend meesterwerk is. Voor wie het nog niet weet: de film speelt in een toekomst waarin de mensheid andere planeten heeft gekoloniseerd, daarbij geholpen door androids of replicants, d.w.z. robots die op mensen lijken en het vuile werk opknappen. Enkele daarvan zijn op aarde geland en moeten worden uitgeschakeld door Rick Deckard (Harrison Ford), een in zichzelf gekeerde man die is gespecialiseerd in het identificeren en gewelddadig uitschakelen van niet-echte mensen. De film roept de vraag op wat zo’n niet-echt mens eigenlijk is, zeker wanneer de kopie goed genoeg is gemaakt. De sterfscène van een van de replicants, gespeeld door Rutger Hauer, is klassiek geworden omdat de stervende android Deckard nog even een les geeft over wat het is een mens te zijn.
Do Androids Dream of Electric Sheep?
Een mooie film – maar het boek is rijker. We vernemen waarom de mensheid andere planeten koloniseerde. Er is een religieus geloof dat mystieke ervaringen biedt waarin empathie cruciaal staat. Deckard heeft een echtgenote. Mensen bekommeren zich om dieren – wie geen echt huisdier kan betalen, neemt een replica. Er is een uitgebreide verhaallijn over J.R. Isidore, die is uitgesloten van de kolonisatie van de planeten, en die zich bekommert om de androids die hun toevlucht nemen in zijn flat. Zijn sympathie deed me denken aan de sympathie die mensen hadden (hebben?) voor tamagotchi’s.
Wat steeds terugkeert, is de vraag wat echt is. De mensheid beschikt over mood organs die je helpen de juiste stemming te bereiken. Maar wat is dan nog je humeur? Wat is de depressie waaraan Deckards vrouw lijdt? Is het liefde als je partner een robot is? En is empathie de eigenschap die mensen en androids onderscheidt, als androids zich betrokken voelen bij androids van hetzelfde bouwtype?
Dick geeft uiteindelijk een antwoord op de vraag naar echt en onecht: mensen kunnen mystieke ervaringen hebben en androids niet. Dat is natuurlijk geen antwoord waar u en ik veel aan hebben. Zo blijft het probleem intact en het boek intrigerend.
Sympathie en fictie
Een van de kwaliteiten van Do Androids Dream of Electric Sheep? is de humor. De titel alleen al. Maar ik moest ook lachen om de boeken die mensen en androids blijken te lezen in de toekomstige kolonies op Mars en elders: fictie uit de pre-kolonisatie periode. Wij noemen die pre-colonisation fiction vanzelfsprekend science fiction.
Het viel me verder op hoe beleefd Dicks mensen en androids zijn. Ze voeren vriendelijke gesprekken waarin ze overwegen of ze zelf misschien een android zouden kunnen zijn die is voorzien van een fake-geheugen over een fake-verleden. Ik weet niet of ik de intellectuele moed zou hebben die vraag te stellen en te bespreken met een Deckard, die mij, als hij constateert dat ik een android ben, dient te elimineren. Ik zou vanaf het begin zoeken naar redenen om te ontkennen dat ik een android ben – maar Dicks personages zijn dapperder.
De beschrijvingen van de executies in Do Androids Dream of Electric Sheep? zijn overigens veel korter dan je na het zien van het redelijk gewelddadige Blade Runner zou verwachten. Dick verlustigt zich niet in het geweld. Dat vond ik prettig, want ik sympathiseerde met zijn personages. En misschien is dat wel een ander antwoord op de vraag naar het verschil tussen authentieke mensen en androids die perfect zijn geprogrammeerd: echte mensen kunnen sympathie hebben voor fictieve personages. Ik zie dat de huidige artificiële intelligentie nog niet zo snel doen.
Zelfde tijdvak
De catechismus van Sint-Nicolaasnovember 22, 2011
Neo-Achaimenidische kunst (2)maart 16, 2013
Ex luna scientiajuni 16, 2018
Fantastisch boek. In de jaren 70 moest ik op de kunstacademie een boek uitkiezen dat je zelf had. Daar moest je dan een omslag-ontwerp voor maken. Natuurlijk werd dat Do androids dream of electric sheep. Het ontwerp moet nog ergens op zolder liggen
Menig boek van Philip K. Dick verslonden, destijds (jaren zeventig) in vertaling uitgegeven door Zwarte Beertje pockets.