Dankzij een niet nader genoemd oudheidkundige ben ik de voorbije jaren steeds meer geïnteresseerd geraakt in hoe we weten wat we weten. Wat zijn de bronnen voor onze huidige kennis? Hoe betrouwbaar zijn die bronnen? Hoe verhouden bronnen zich tot elkaar, zowel literaire als andere? Hoe transformeert kennis, of het narratief eromheen doorheen de tijd?
De andere invalshoek van dit artikel is mijn quiz-hobby, waarvoor ik regelmatig studeer. Griekse mythologie is een populair thema in de quizwereld, waarop ik niet bijster goed scoor. Dus leer ik nu “de Twaalf Werken van Herakles”. Ze afdreunen is één (of eigenlijk twaalf), begrijpen hoe die vroeger en vandaag worden verteld en begrepen, is twee.
Dit als inleiding op “Hoe weten we wat we weten over de Twaalf Werken van Herakles”? Het is een kleine tang op een varken, want er is natuurlijk zeer weinig écht gebeurd, te beginnen bij het bestaan van Herakles zelf. Dit is dus eerder een mythografische analyse dan een historische, met uitbreiding van de niet-literaire bronnen, zoals de iconografie.
De Twaalf Werken van Herakles
Voor het onderwerp zelf verwijs ik met plezier naar het tweevoudig blogje dat Mainzer Beobachter erover pleegde. Ik veronderstel de twaalf werken dus als gekend: de leeuw, de hydra, de hinde, het zwijn, de stallen, de vogels, de stier, de merries, de gordel, de runderen (van Geryon), de appels en Kerberos. Van belang voor deze analyse zijn volgende facetten, die je kan lezen als een conclusie.
- De Twaalf Werken zijn niet altijd als één geheel gepresenteerd en het duurde ook even voor ze een twaalftal werden.
- Het omhullende verhaal, dat Herakles boete doet voor de moord op zijn eigen kinderen, en in dienst van koning Eurystheus, is eveneens ontstaan ná enkele of alle afzonderlijke verhalen.
- Toch lezen we en zien we nog voor de expliciete raamvertelling dat de held zich hult in leeuwenhuid en giftige pijlen gebruikt, attributen die hij haalt uit zijn eerste twee werken.
- Herakles heeft in de theatrale traditie niet alleen zijn kinderen vermoord, maar ook zijn vrouw Megara. En ze plaatst die daad ná de werken. Dat was een vondst van Euripides.
- De mythografie en de iconografie lopen niet mooi synchroon, wat vragen oproept die mogelijk simpel beantwoord kunnen worden: we weten het niet.
Literaire bronnen en evolutie
We kunnen eigenlijk niet spreken over “primaire bronnen”. Er is geen “oorspronkelijke tekst” noch was iemand erbij toen het gebeurde. De mythologie is een verhalende traditie die later in diverse literaire periodes opduikt:
- in de archaïsche poëzie (achtste tot en met zesde eeuw v.Chr.),
- in de canonieke dichters (de zesde tot en met vijfde eeuw v.Chr.),
- in de tragedie (vijfde eeuw v.Chr.), de hellenistische mythografie (de derde tot en met eerste eeuw v.Chr.) en
- in de Romeinse syntheses en de canonisatie (eerste eeuw v.Chr. tot en met tweede eeuw na Chr.).
Laat ons eens kijken hoe Herakles en zijn werken in die tradities evolueren.
[Deze gastblog van Dieter Verhofstadt wordt morgen vervolgd. Dank je wel Dieter!]
Leuk! Ik kijk uit naar het vervolg.