De Romeinse kalender, beginnend op 1 maart (Archeologisch museum, Sousse)
Je hoort natuurlijk te zeggen dat de Griekse poëzie begon met het hoogtepunt, de Ilias, maar om eerlijk te zijn heb ik meer plezier beleefd aan de Werken en Dagen van Hesiodos. In zo’n 800 regels biedt het leerdicht, dat vermoedelijk iets jonger is dan de homerische poëzie, om te beginnen enkele mythen over het moeilijke leven in de voor-westerse wereld. Het idee dat er ooit een gouden eeuw was maar dat we inmiddels leven in een tijd van ijzer, is hier te vinden. Vervolgens legt Hesiodos uit hoe men, ondanks de moeilijkheden die inherent zijn aan het leven in deze wereld, toch succes kan hebben – mits men de eigen boerderij op orde heeft.
Eerste goede raad: zorg dat je een huis, een ploeg en een vrouw hebt – en die vrouw moet een slavin zijn, je echtgenote komt later nog wel. Daarna biedt Werken en Dagen een overzicht van de boerenkalender. Hier is een vrij bewerkt overzicht.
[Laatste van drie blogjes door Bas Jongenelen over antieke en middeleeuwse weerwolven. Het eerste deel was hier.]
Er is een fabel over een weerwolf die sinds de Middeleeuwen toegeschreven wordt aan Aesopus, maar die met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid niet door hem geschreven is. Het is een Middeleeuws verhaal:
[Tweede van drie blogjes door Bas Jongenelen over antieke en middeleeuwse weerwolven. Het eerste deel was hier.]
Herodotos’ Neurers
In zijn Ἱστορίαι (Historiën) beschrijft Ἡρόδοτος (Herodotos van Halikarnassos) een heleboel volkeren. Eén van die volkeren zijn de Neurers – en dat zijn weerwolven! Dit vertelt Herodotos over de Neurers het volgende:
In 1981 zag ik An American Werewolf in London in de bioscoop. Ik was er zeer van onder de indruk. In 1983 bracht Michael Jackson de single “Thriller” uit, met een spectaculaire videoclip, waarin Michael Jackson een weerwolf is. Ook daarvan was ik onder de indruk (ik was en ben geen fan van de muziek van Michael Jackson, maar de videoclip is toch wel een mijlpaal in de muziekgeschiedenis). Zowel film als videoclip is geregisseerd door John Landis. De weerwolf is al heel lang niet meer weg te denken uit de moderne popcultuur, wat ook te merken is aan de populariteit van het spel De weerwolven van Wakkerdam.
Meestal komt er na zo’n inleidende alinea een zin als “Dus van jongs af aan ben ik geïnteresseerd geweest hierin.” Dat is in mijn geval niet zo, ik heb geen bovenmatige interesse in weerwolven.
De Griekse beeldhouwkunst begint met kouroi: naakte mannen, frontaal afgebeeld. Eigenlijk kun je ze alleen van voren bekijken. In de loop der eeuwen worden de afbeeldingen echter complexer. Er worden bewegingen afgebeeld en regelmatig kun je er omheen lopen. En er wordt – zeker in de hellenistische sculptuur – gespeeld met de verwachting van de toeschouwer, zoals in het bovenstaande geval: een beeld uit de tweede eeuw v.Chr., vrijwel zeker afkomstig uit Antium in Italië.
De bezoeker van de ruimte waar dit beeld stond opgesteld, vermoedelijk een tuin, zou het eerst hebben gezien zoals hierboven. De toeschouwer zou hebben gedacht dat het beeld een nymf voorstelde die een satyr afweerde. Dat was zeker geen ongebruikelijke afbeelding. Zowel verkrachtings- als afweerscènes waren in de antieke kunst populair, en dat wij dat onsmakelijk vinden, wil vooral zeggen dat de Grieken geen kunst maakten voor mensen die twee millennia later leefden.
The Guardian wilde inhaken op de aandacht voor de Griekse mythologie die momenteel wordt opgestookt door Christopher Nolans verfilming van de Odyssee. Daarom publiceerde de Britse kranteen lijst van twintig verfilmingen van mythen. Ik heb er redelijk wat van gezien en de simpele waarheid is: driekwart van die films is onverdraaglijke kitsch.
Dat geldt ook voor boeken die de aloude verhalen navertellen. Het eindresultaat is eigenlijk altijd een mislukking. De reden is, vermoedelijk, dat de verhalen worden aangepast aan onze eigen tijd. In de woordkeuze wordt een uitleg gesuggereerd, inconsistenties worden weggemoffeld, details weggelaten. Ik bladerde laatst door Stephen Frys navertelling van de Odyssee en ik kan, omdat het me weinig interesseerde, slordig hebben gekeken, maar volgens mij sloeg Fry Telemachos’ mensonterende – dus: moedwillig een mens onterende – executie van twaalf krijgsgevangen vrouwen over. Nu is dat naar onze smaak inderdaad een weerzinwekkende scène, maar het is vermoedelijk wel de beknoptste samenvatting van het ethos dat Homeros wilde schetsen.
Benieuwd hoe Nolan die bungelende vrouwen verfilmt.
Romulus en Remus op een munt uit Pisidië (onbekend museum)
Al ruim eenentwintig eeuwen geldt de eenentwintigste april als de stichtingsdag van Rome. Volgens de traditie waren Romulus en Remus, zoals de stichters heetten, eigenlijk herders, en dat is wat raar, aangezien in de meeste verhalen over stadstichtingen de klus in handen is van koningszonen of aristocraten. Waar komt het Romeinse verhaal vandaan?
Verzonnen dateringen
Eerst iets over de datum. Op 21 april vierden de Romeinen de Parilia. Het was een herdersfeest, waarbij mensen sprongen over vuurtjes van stro en olijftakken. Omdat de Romeinen meenden dat de oudste kern van hun stad iets primitiefs moest zijn geweest, en omdat ze niets primitievers kenden dan herders, redeneerden ze dat de eerste Romeinen ook wel herders zouden zijn geweest. Je zou het een sociologische theorie kunnen noemen. In elk geval heeft het niets van doen met de historische waarheid, want die is dat de eerste bewoners van Rome boeren waren. Niks herders, het archeologisch bewijs is zonneklaar. Maar goed. Als je aanneemt dat de eerste Romeinen herders waren, dan houd je herdersfeesten in ere, en vanaf de eerste eeuw v.Chr. meende men dat Rome was gesticht op 21 april.
[Laatste van de vjf blogjes die Dieter Verhofstadt schreef over de traditie van de Twaalf Werken van de halfgod Herakles. Het eerste was hier.]
In de marge
Hoe ben ik bij deze reeks over Herakles te werk gegaan? Eerst kan ik dit erudiet kransje vrolijk maken met de artificiële intelligentie van Bing, die als antwoord op mijn zoekterm in zijn lijst tweemaal de stallen van Augias vermeldt. De vleesetende paarden van Diomedes zijn de kinderen van de rekening. Domme, domme AI!
Een evidente, zij het altijd gecontesteerde, stap was Wikipedia, dat ik tegenwoordig consulteer in minstens vier talen, Nederlands, Engels, Frans en Duits, en nog een vijfde als het onderwerp gebonden is aan bijvoorbeeld Italië.
De Farnese Hercules (Museo archeologico nazionale, Napels)
[Vierde van vijf blogjes die Dieter Verhofstadt schreef over de traditie van de Twaalf Werken van de halfgod Herakles. Het eerste blogje was hier.]
Nu we in de voorgaande blogjes de geschreven traditie hebben bezien, kunnen we ons richten op de wijze waarop de mythe van Herakles en zijn twaalf werken iconografisch is geëvolueerd.
Vaasschilderkunst en hellenisme
De afzonderlijke werken van Herakles vinden we op tal van vazen, daterend vanaf de zesde eeuw v.Chr. Bekend zijn de vele Attische vazen die zijn gevonden in Etruskische opgravingen, en die worden toegeschreven aan de “Schilder (van) Antimenes”. Bij hem vinden we de Nemeïsche leeuw, de Hydra, het Erymanthisch zwijn en Kerberos.
Herakles en Hippolyte (Musée de Mariemont, Morlanwelz)
[Derde van vijf blogjes die Dieter Verhofstadt schreef over de traditie van de Twaalf Werken van de halfgod Herakles. Het eerste blogje was hier.]
Hellenistische mythografie
Een belangrijke schakel tussen de in het vorige blogje beschreven poëtische traditie over Herakles en de latere mythografie vormt de vijfde-eeuwse auteur Hellanikos van Lesbos. In zijn genealogische en chronografische werken, waaronder de Atthis (een geschiedenis van Athene), behandelde hij Herakles niet als epische protagonist, maar als een iemand die is ingebed in dynastieke en lokale geschiedenis. Hoewel Hellanikos geen expliciete lijst of systematische behandeling van de werken van Herakles biedt, documenteert hij varianten en afwijkende tradities, vooral in genealogische en regionale details. Deze manier van ordenen – zonder harmonisering – leverde latere mythografen het materiaal waarmee ze selecties en canonieke structuren konden vormen. Bovendien draagt Hellanikos bij aan een bredere geografische contextualisering van Herakles’ daden: spelen diens eerste werken zich nog af op de Peloponnesos, dan is de uitwijking naar omringende streken een teken van een verder uitdijende Griekse invloedssfeer.
In de derde eeuw v.Chr. verschijnt het hellenistische epos van Jason en de Argonauten, opgetekend door Apollonios van Rhodos. Bij hem vinden we verwijzingen naar de hydra, het zwijn, de gordel, de appels en de vogels.noot Hydra: 4.1393. Zwijn: 1.122. Gordel: 2.774. Appels: 4.1393. Vogels: 2.1074. Opvallend genoeg zijn dat, afgezien van de hydra, werken die in andere bronnen ontbreken. Herakles neemt in dit gedicht tijdelijk de leiding van de Argonauten op zich, maar verlaat hen spoedig weer om zich aan zijn echte taak te wijden. De twaalf werken dienen als achtergrond voor de Argonauten, als een zich parallel voltrekkende mythe.
Je moet ingelogd zijn om een reactie te plaatsen.