Verzoening

Mijn belangstelling voor religie is die van een historicus. Ik wil weten hoe mensen destijds dachten. De historicus constateert en beschrijft; hij hoeft niet steeds te zeggen dat deze of gene praktijk schandalig of prijzenswaardig was en hoeft er ook geen voorbeeld van te maken. Natuurlijk, mijn onderwerpkeuze maakt duidelijk waar mijn belangstelling ligt, en zoals iedereen heb ik mijn sym- en antipathieën, maar ik probeer mijn historische belangstelling gescheiden te houden van mijn levensovertuiging.

Vandaag echter even niet. Ik wil het eens hebben over politici en andere bestuurders die excuus maken. Waarom overtuigen ze zo zelden?

Ik vermoed dat ze eigenlijk nooit hebben nagedacht over wat een excuus is: een poging om de menselijke verhoudingen te normaliseren en de mogelijkheid te herstellen een gezamenlijke toekomst te hebben. Anders gezegd: een excuus is de manier waarop iemand die iets verkeerd heeft gedaan, in de gemeenschap kan terugkeren. Het gaat dus niet om de woorden “sorry” of “dat spijt me” van een individu, maar om de wijze waarop dat individu in de toekomst wil gaan functioneren als lid van de gemeenschap.

Maimonides

Ik zoek hier aansluiting bij het joodse denken. (Vanavond begint Grote Verzoendag.) Ik zal niet claimen dat ik het volledig overzie, en ik weet dat er diverse opvattingen zijn, waaronder die van de twaalfde-eeuwse joodse geleerde Moses ben Maimon ofwel Maimonides. Wat ik van de materie denk te weten, is dat joodse geleerden grosso modo vier fasen onderscheiden, waarvan volgens mij de derde de crux vormt.

Het inzicht: begrijpen dat je een fout hebt gemaakt en het verkeerde gedrag beëindigen.
Het excuus: de expliciete erkenning tegenover anderen (lees: God en de slachtoffers) dat je het verkeerd hebt gedaan. De dader/zondaar/schuldige zal moeten gaan praten met degenen die hij heeft benadeeld en zal de schade moeten vergoeden.
De belofte: toezeggen dat men het nooit meer zal doen als men in dezelfde situatie terechtkomt, en daartoe stappen zetten.
De verandering: wanneer je in dezelfde situatie komt, maak je andere keuzes.

Verzoening is dus, deftig uitgedrukt, een proces van persoonlijke transformatie dat herintegratie in de gemeenschap mogelijk maakt, en daarbij speelt excuus een rol. Het is een actief proces: je moet stappen zetten om te verhinderen dat je in herhaling vervalt. Ik las eens een interview met een conservatieve politicus die vertelde wat moeite te hebben met de omgang met vrouwen, en zoiets kun je onvolwassen vinden (dat is het namelijk ook), maar hij weet het van zichzelf, geeft dat ook toe en vermijdt het om alleen met een vrouw in een kamer te zijn. Het is wat lachwekkend, maar het getuigt van inzicht in de eigen zwakte en ik denk dat joodse denkers tevreden zouden zijn.

Een middeleeuwse gedachte

U mag die vier fasen terzijde schuiven als een middeleeuwse gedachte. Het zwakke punt is natuurlijk dat er misdrijven zijn waarvoor de schade niet te vergoeden valt. De automobilist die een kind heeft doodgereden kan stappen zetten om te verhinderen dat hij het nog eens doet – rijbewijs inleveren, alleen nog reizen met de trein – maar het verdriet van de ouders zal hij nooit wegnemen.

Maar toch. Steeds als ik een bestuurder excuus hoor maken, dan denk ik: zolang ik niet hoor welke stappen zo iemand zet om te verhinderen dat ’ie opnieuw in de fout gaat, ben ik niet overtuigd van de oprechtheid.