Mijn belangstelling voor religie is die van een historicus. Ik wil weten hoe mensen destijds dachten. De historicus constateert en beschrijft; hij hoeft niet steeds te zeggen dat deze of gene praktijk schandalig of prijzenswaardig was en hoeft er ook geen voorbeeld van te maken. Natuurlijk, mijn onderwerpkeuze maakt duidelijk waar mijn belangstelling ligt, en zoals iedereen heb ik mijn sym- en antipathieën, maar ik probeer mijn historische belangstelling gescheiden te houden van mijn levensovertuiging.
Vandaag echter even niet. Ik wil het eens hebben over politici en andere bestuurders die excuus maken. Waarom overtuigen ze zo zelden?
Ik vermoed dat ze eigenlijk nooit hebben nagedacht over wat een excuus is: een poging om de menselijke verhoudingen te normaliseren en de mogelijkheid te herstellen een gezamenlijke toekomst te hebben. Anders gezegd: een excuus is de manier waarop iemand die iets verkeerd heeft gedaan, in de gemeenschap kan terugkeren. Het gaat dus niet om de woorden “sorry” of “dat spijt me” van een individu, maar om de wijze waarop dat individu in de toekomst wil gaan functioneren als lid van de gemeenschap.
Maimonides
Ik zoek hier aansluiting bij het joodse denken. (Vanavond begint Grote Verzoendag.) Ik zal niet claimen dat ik het volledig overzie, en ik weet dat er diverse opvattingen zijn, waaronder die van de twaalfde-eeuwse joodse geleerde Moses ben Maimon ofwel Maimonides. Wat ik van de materie denk te weten, is dat joodse geleerden grosso modo vier fasen onderscheiden, waarvan volgens mij de derde de crux vormt.
- Het inzicht: begrijpen dat je een fout hebt gemaakt en het verkeerde gedrag beëindigen.
- Het excuus: de expliciete erkenning tegenover anderen (lees: God en de slachtoffers) dat je het verkeerd hebt gedaan. De dader/zondaar/schuldige zal moeten gaan praten met degenen die hij heeft benadeeld en zal de schade moeten vergoeden.
- De belofte: toezeggen dat men het nooit meer zal doen als men in dezelfde situatie terechtkomt, en daartoe stappen zetten.
- De verandering: wanneer je in dezelfde situatie komt, maak je andere keuzes.
Verzoening is dus, deftig uitgedrukt, een proces van persoonlijke transformatie dat herintegratie in de gemeenschap mogelijk maakt, en daarbij speelt excuus een rol. Het is een actief proces: je moet stappen zetten om te verhinderen dat je in herhaling vervalt. Ik las eens een interview met een conservatieve politicus die vertelde wat moeite te hebben met de omgang met vrouwen, en zoiets kun je onvolwassen vinden (dat is het namelijk ook), maar hij weet het van zichzelf, geeft dat ook toe en vermijdt het om alleen met een vrouw in een kamer te zijn. Het is wat lachwekkend, maar het getuigt van inzicht in de eigen zwakte en ik denk dat joodse denkers tevreden zouden zijn.
Een middeleeuwse gedachte
U mag die vier fasen terzijde schuiven als een middeleeuwse gedachte. Het zwakke punt is natuurlijk dat er misdrijven zijn waarvoor de schade niet te vergoeden valt. De automobilist die een kind heeft doodgereden kan stappen zetten om te verhinderen dat hij het nog eens doet – rijbewijs inleveren, alleen nog reizen met de trein – maar het verdriet van de ouders zal hij nooit wegnemen.
Maar toch. Steeds als ik een bestuurder excuus hoor maken, dan denk ik: zolang ik niet hoor welke stappen zo iemand zet om te verhinderen dat ’ie opnieuw in de fout gaat, ben ik niet overtuigd van de oprechtheid.
Zelfde tijdvak
Weerwolven bij Gerald van Walesaugustus 22, 2026
De Almohadenaugustus 12, 2025
Hooglied (3): Een Egyptische wasfapril 8, 2023
Het begrip waar je over schrijft is niet verzoening maar het woord Tesjoeva of Teshuvah. Dit woord kun je vertalen met bekering in de betekenis van omdraaien op een verkeerde weg. De concrete stappen in Tesjoeva zijn nodig om verzoend te kunnen worden. Dat laatste is herstel van de relatie tussen twee mensen of tussen een mens en God.
Dank voor de correctie. Ik wilde het blogje niet met jargon bezwaren, maar het had inderdaad scherper gekund.
“Ik vermoed dat ze eigenlijk nooit hebben nagedacht over wat een excuus is.”
Zou moeten zijn. In de loop der jaren is “Sorry”, “Het spijt me”, “Excuus”, “Mijn verontschuldigingen” verworden tot een verplichting opgelegd aan het slachtoffer om te vergeven. Zelf gebruik ik deze termen alleen nog als ik aan het werk ben en voor trivialiteiten. Want erger nog, het non-excuus (the notpology) is populair geworden: “Het spijt me dat je mijn woorden zo opvat.” Het excuus wordt zo een manier om de verantwoordelijkheid bij het slachtoffer te leggen.
Daarom heb ik stap 2 in belangrijke situaties aangepast. Ik geef simpelweg toe dat ik het fout had, spreek dat expliciet uit tegenover het slachtoffer (“Ik zat fout”, “Ik heb geblunderd”) en laat mijn slachtoffer vrij hoe te reageren. Dat is niet zozeer nobel. Ooit heb ik besloten een goed mens te willen zijn en mijn tekortkomingen erkennen is daarvoor een noodzakelijke voorwaarde. Stap 3 en 4 zet ik niet zozeer voor een ander als wel voor mezelf. Ik zet ze ook als mijn slachtoffer ze niet wil zien noch horen. Welbeschouwd is dat nogal egocentrisch.
Helemaal mee eens. In veel situaties is excuus aanbieden ook grof en aanmatigend, denk bijvoorbeeld aan doodslag of slavernij.
Laat ik nou net vandaag moeten preken en het deze keer ga hebben over verzoening. En inderdaad tesjoeva is ‘omkeer’, maar zonder omkeer volgt er geen verzoening. Dus Jona vat mijn preek hier al samen. Toeval, laten we zeggen?
Zie https://marnel.org.uk/preken
Verleden week heb ik een preek gehoord waarin de voorganger het verschil uitlegde tussen vergeven en verzoenen. Kort gezegd: vergeving houdt in dat men het kwaad niet meer aanrekent. Zo kunnen dader en slachtoffer hun leven zonder de last van het gebeurde voortzetten. (terzijde: dat is dus inderdaad veel meer dan sorry zeggen. “Sorry” zegt niet veel).
Verzoening gaat verder: dan wordt de onderlinge relatie hersteld.
Voor wie meer wil weten dan deze korte samenvatting: https://kerkdienstgemist.nl/stations/713/events/recording/178928820000713
Dank je wel voor dit stukje.
Centraal tijdens de dienst staat de lezing van het boek Jona (men ontkomt niet aan zijn verplichtingen). Of lezing van dit stukje ook voldoende is, weet ik niet.
Maar het is een mooi begin.
Mooie filosofisch-religieuze grondslag voor wat ik zo vaak op school moet uitleggen: neen, “sorry” is geen toverwoord, geen magische spons. Niet als het enkel betekent “het spijt me dat ik betrapt ben” of als het gedrag aanhoudt.
Ga heen, en zondig niet meer.
Helaas leren sommigen het nooit en dan gaan ze de politiek in. “We betreuren de ophef”.
Ooit solliciteerde ik aan de Vrije Universiteit. Ik tekende een contract met de decaan en nam ontslag. Vervolgens zei de universiteit: dat contract had getekend moeten zijn door de directeur en we voeren het contract niet uit.
Later maakte een jurist van de VU excuus. Niet alleen verwarde ze twee aanstellingen, maar het was ook geclausuleerd: na het feitenverslag volgde de opmerking “als het zo is gegaan, spijt het ons”.
Sowieso: Instituties hebben geen spijt. Overheden, bedrijven, stichtingen, Management-afdelingen.
Dat was één van de eerste dingen die eerden aangestipt in een introductiemidsag onderhandelingstechniek die ik een keer bijwoonde.