De chimaira van Arezzo

De chimaira van Arezzo (Museo archeologico nazionale, Florence)

Ik heb het bovenstaande beeld maar één keer gezien, maar het maakte grote indruk. Ik vermoed dat het op iedereen indruk maakt, want werkelijk alles klopt aan dit beeld. Oké, niemand van ons heeft ooit een echte chimaira gezien, een monster uit de Griekse mythologie dat een vuurspuwende leeuw combineert met een geit en een slang, maar het leeuwendeel oogt levensecht. Volgens de bekendste mythe werd het ondier verslagen door Bellerofon.

Het beeld is in 1553 gevonden buiten de stadsmuren van Arrezo, de oude Etruskische stad Aretium, en lijkt kort na 400 v.Chr. te zijn vervaardigd. Dat was – als ik een wat subjectief oordeel mag geven – eigenlijk het moment van de grootste Etruskische culturele bloei. Vrijwel onmiddellijk daarna begonnen de Galliërs en Romeinen aan hun aanvallen op de Etruskische steden: laatstgenoemden annexeerden Veii in 396VC=392 v.Chr. en eerstgenoemden trokken zes jaar later plunderend zuidwaarts. In de vierde eeuw v.Chr. verloren de Etrusken hun politieke zelfstandigheid.

De makers

De opdrachtgever kon het breed laten hangen en vroeg voor deze klus kunstenaars uit het zuiden, mogelijk uit de omgeving van Capua, waar ateliers waren die de hele Italische markt bedienden. De bronswerkers die naar Arrezo kwamen, lijken daar te hebben samengewerkt met lokale smeden, want de inscriptie op de rechter voorpoot is in de Etruskische taal en geschreven met letters die gangbaar waren in het zuiden van Etrurië. Als je van rechts naar links leest, staat er TINŚ CVIL. Het laatste woord, cvil, is Etruskisch voor “geschenk”, terwijl Tinś zoiets betekent als “voor Tinia”, dat wil zeggen de Jupiter-achtige oppergod.

Wat de herkomst van de kunstenaars ook zij, de door hen vervaardigde chimaira is een meesterwerk. We zien het arme monster, dat al is getroffen door de wapens van zijn tegenstander: er sijpelt bloed uit zijn rechter dij en uit zijn geitennek. Hij lijdt pijn; angstig kijkt het, met opengesperde muil, naar degene die hem zal doden. Het is interessant dat hij niet heel erg omhoog kijkt, wat suggereert dat de makers van het beeld een tegenstander in gedachten hadden die te voet streed. Dat maakt het onwaarschijnlijk dat het gaat om Bellerofon, want die vloog op het gevleugelde paard Pegasos. Misschien was het wel een lokale Etruskische infanterist.

Reconstructie (Antikensammlung, München)

Een alternatief is dat het beeld nooit bedoeld is geweest om tegenover het beeld van een tegenstander te staan, ongeveer zoals het beeld is gereconstrueerd in de Antikensammlung in München. De aanname bij die moderne reconstructie is dat het beeld dus stond op een heel hoge sokkel, waarvan bij mijn weten geen sporen zijn gevonden.

Politiek

Tot slot. De Etrusken zijn altijd een politiek thema geweest: afhankelijk van de politieke wind nu eens een “authentiek” Italische bevolking met een eigen creativiteit, dan weer immigranten uit Anatolië. Zo was het al in de zestiende eeuw, toen het beeld werd gevonden en Cosimo I de’ Medici (“hertog van de republiek Florence”) het gebruikte als iets waar alle mensen uit alle steden van Toscane trots op konden zijn. Hier werd bewust gewerkt aan de gelijkstelling van de Toscaners aan de Etrusken, ongeveer zoals in deze tijd de Geldersen zich presenteerden als Bataven, de Duitsers als Germanen en de Ottomaanse sultan als Oost-Romeinse keizer. Tegelijk stelde het hem in staat om zichzelf te presenteren als een nieuwe Bellerofon.

Omdat het beeld niet helemaal compleet is teruggevonden, huurde Cosimo niemand minder dan Benvenuto Cellini in om een linkerpoot toe te voegen. De slangenstaart is ook een latere toevoeging.

Voor zover ik weet wil Arrezo, waar een mooie replica is opgericht, het origineel terug.

[Dit was het 551e voorwerp in onze onregelmatig verschijnende reeks museumstukken.]