
[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]
Het verhaal van Sun Wu
Sun Wu leefde aan het einde van de zesde eeuw voor Chr. en zou daarmee een tijdgenoot van Confucius zijn geweest. De koning van de noordoostelijke staat Wu zag zich in die tijd bedreigd door het veel machtigere Chu. Hij zag wel wat in Sun als commandant, maar wilde hem testen door hem uit te dagen zijn harem een militaire opleiding te geven – denkelijk om te zien of Sun echt van iedereen soldaten van kon maken.
Sun stelde de twee favoriete concubines van de koning aan als officieren, en begon met trainen. Maar in plaats van de orders uit te voeren schoten de vrouwen telkens in de lach. Daarop besloot Sun de twee officieren te laten onthoofden.
De koning, die had staan toekijken, schrok: hij wilde uiteraard zijn favoriete concubines niet zomaar verliezen en protesteerde. Maar Sun stelde dat hij het mandaat had, en stelde de twee vrouwen zonder verder pardon terecht. Daarna bleek de hele harem zonder probleem te gehoorzamen.
De koning was hiervan kennelijk op een positieve manier onder de indruk. Hij benoemde Sun als commandant, en deze slaagde er daarna in het veel grotere leger van Chu te verslaan en zelfs de hoofdstad in te nemen.
Volgens de traditie schreef deze held dertien hoofdstukken over zijn strategische inzichten die we nu kennen als de Sunzi, “Meester Sun”. De meeste vertalingen heten De kunst van het oorlogvoeren. De naam van de auteur wordt ook wel weergegeven als Sun Tzu.
Moderne inzichten
Tot zover de traditie. Moderne geleerden gooien natuurlijk weer roet in het eten. De Sunzi, althans in de vorm waarin wij die kennen, is niet alleen veel recenter, maar blijkt ook terug te gaan op niet één maar op twee meesters Sun: Sun Wu, en de bijna twee eeuwen later levende Sun Bin (oude schrijfwijze: Sun Pin), die daarmee een tijdgenoot moet zijn geweest van Gongsun Long, Zhuangzi en Mencius. Een archeologische vondst van beschreven bamboelatten uit 1972 laat dit duidelijk zien.
Dat neemt niet weg dat in het Verre Oosten de Sunzi het belangrijkste (of althans het meest geciteerde) werk over de krijgskunst is geweest. Dit geldt tot in de moderne tijd, want zowel Mao Zedong als Ho Chi Minh claimden hun successen mede te danken te hebben aan de Sunzi.
Eenmaal vertaald wordt het werk ook door westerse officieren en strategen in hoge mate gewaardeerd. Maar ook managers en politici en juristen laten zich graag door de Sunzi inspireren. Mensen aansturen en politiek bedrijven is immers net oorlog voeren, nietwaar?
Machiavellistisch
De Sunzi is op punten dan ook machiavellistisch avant la lettre. Meester Sun schrikt er, zoals we al zagen, niet voor terug zijn eigen mensen terecht te stellen als dat zo uitkomt. Niet alleen eigen officieren moesten uitkijken – of ze nu aantrekkelijke concubines waren of niet. Vooral spionnen zijn bij meester Sun hun leven niet zeker: als spionageactiviteiten ontdekt worden, kun je niet alleen beter je spion zelf doden, maar ook iedereen die hij heeft ingelicht. Geheime activiteiten zijn cruciaal in de wereld van meester Sun. Eenmaal ontdekt zijn geheimen niets meer waard, en zelfs gevaarlijk. Dat geldt dan ook voor hun dragers.
Verder schrikt Sun er niet voor terug zijn eigen mensen te beliegen. Bovendien meent hij dat het zinvol kan zijn het eigen leger in een hachelijke situatie te brengen: als de soldaten beseffen dat er maar twee opties zijn, namelijk vechten of de dood, nemen het moreel, de onderlinge loyaliteit en de eenheidszin in het leger enorm toe – en dat is vaak precies waar je je eigen mensen wilt hebben.
Ook hebben we gezien dat in de filosofie van Sunzi de legeraanvoerder een onbetwist mandaat moet hebben: eenmaal aangesteld is het de opdrachtgever niet meer toegestaan zich te bemoeien met zaken waarvan hij geen verstand heeft.
Wu wei
Tegelijkertijd herkent de lezer in de adviezen van Sunzi makkelijk de taoïstische wu wei-gedachte: niet-geforceerd handelen, altijd meebewegen met omstandigheden, vaak afwachtend zijn, en niets forceren. De adviezen in de Sunzi komen erop neer dat de commandant zich moet aanpassen aan het terrein, aan het weer, aan de positie van de vijand en aan de samenstelling van zijn troepen, en aan het moreel van de eigen troepen en aan dat van de vijand.
Vaak wordt de strijd juist gewonnen door een confrontatie uit de weg te gaan. Ook wanneer een overwinning zeker is, raadt Sunzi aan om niet zomaar tot de aanval over te gaan. Wat heb je eraan een stad te veroveren als je vervolgens al je energie kwijt bent aan het behouden van je positie?
Kennis en misleiding
Daarentegen zorgt de commandant in de Sunzi er wel altijd voor het initiatief te behouden. Het advies is alleen toe te slaan als de strijd al bijna gewonnen is – en eigenlijk altijd bij verrassing. Die positie is te bereiken door de vijand te kennen en vooral te misleiden: oorlogvoering is de kunst van het misleiden.
Om de vijand succesvol te misleiden moet de legercommandant beschikken over de juiste kennis. Sunzi wijst het raadplegen van orakels en voortekens af. Echte kennis komt niet van spoken en geesten, van eerdere gebeurtenissen of van astrologische berekeningen. Kennis komt van mensen – mensen die de vijand kennen: je spionnen. Ken zowel jezelf als de vijand, en wees daarin superieur. Dat is de weg naar de overwinning. Niemand wordt door Sunzi dan ook zo royaal beloond als een succesvolle spion.
Taoïsme?
In oudere werken is geclaimd dat de Sunzi een voorloper van het taoïsme zou zijn geweest. Chronologisch gezien is dat onwaarschijnlijk: de Sunzi is immers in dezelfde tijd geschreven als de Daodejing en de Zhuangzi, of zelfs later. De achtergrond is de Periode van de Strijdende Staten.
De invloed kan wel andersom zijn geweest: taoïstische denkbeelden kunnen de strategische overwegingen van Sunzi hebben beïnvloed. Soms wordt wel gesproken van de Sunzi als “toegepast taoïsme”. Dat gaat wat ver. Maar in de Sunzi staan zeker technieken waarin we de wu wei herkennen. Het advies altijd initiatief te nemen en gebruik te maken van misleiding wijkt daar dan weer vanaf.
De Sunzi en de Daodejing vinden elkaar weer in het oordeel dat oorlog, of in ieder geval strijd, beter te vermijden is. Het is een noodzakelijk kwaad. Meester Sun stelt dat je alleen tot strijd moet overgaan als er geen alternatief is. Zelfs een militaire overwinning is een nederlaag, omdat het toch altijd weer materiaal en mensenlevens kost.
Ook al moet je soms kunnen offeren om te overwinnen, het doel van de commandant is uiteindelijk zijn land, materiaal en mensen heel te houden. Een commandant die geen menselijk mededogen kent, kan daarom geen blijvende overwinning behalen. De succesvolle legeraanvoerder houdt van zijn mensen als waren het zijn kinderen. Winnen zonder te vechten is daarom het beste, en een langdurige oorlog is volgens Sunzi een ramp.
Daar zou een taoïstische denker het mee eens zijn geweest, maar taoïstische meesters waren geen generaals. Het is bijvoorbeeld ondenkbaar dat de veronderstelde auteur van de Zhuangzi zich zou laten aanstellen aan het hoofd van een leger, al was het maar omdat hij iedere bestuursfunctie afwees.
Oorlogsfilosofie
Ook al ziet de Sunzi de strijd als noodzakelijk kwaad, de tekst is hoe je het ook wendt of keert een werk over oorlog. Sommige commentatoren lezen het als een allegorische vertelling over veel meer zaken: politiek, management, dagelijkse conflictbehandeling. Dat is een leuke interpretatie, maar dan is de allegorie wel extreem ver doorgetrokken. Hij wordt in het werk ook niet toegelicht.
Over het algemeen wordt de Sunzi in moderne werken over de oosterse filosofie niet uitgebreid inhoudelijk behandeld. Dat is dan weer jammer, want zo wordt het werk echt tekort gedaan. In latere klassieke Chinese teksten over de honderd scholen van het denken wordt de Sunzi niet voor niets regelmatig apart genoemd als de School van de Oorlogsvoering (Bingjia). In de westerse traditie wordt een puur strategisch werk dan wel niet gezien als filosofie, in de Chinese traditie van het denken gaat filosofie meestal over staatszaken, en wordt een werk dat over staatsinrichting gaat daarom al snel als filosofisch beschouwd, en al helemaal als het gaat over vragen over leven en dood.
Waar de Sunzi met één been in het taoïsme lijkt te staan, is er ook een overlap met een andere filosofische hoofdstroming uit de tijd van de honderd scholen: het legalisme. Deze stroming behandelen we veel later, maar vooruitlopend daarop is het leuk te weten dat de legalisten zich vast zouden kunnen vinden in meester Suns stellingen over een onbetwist mandaat en zijn instrumentele blik op het benutten van mensen.
[Dank je wel Kees! Deze reeks zal worden afgerond met een nabeschouwing.]
Zelfde tijdvak
De wierookroute (2)mei 3, 2018
De Cyrenaica (1)juli 16, 2026
Confucius 10: Confucius en het moderne westenmaart 28, 2026

Log in met je uitgenodigde account of vraag lidmaatschap aan bij de redactie.