Valse “eerstes”

galen_sign

Ik rond deze dagen het derde nummer af van uw favoriete oudheidkundige tijdschrift (neem een abonnement!), dat is gewijd aan Pergamon. Ik bezocht de ruïnes van die stad een paar jaar geleden en vond het er adembenemend mooi. Het hoogtepunt was toen ik wandelde door het heiligdom van Asklepios en hoorde hoe een Japanner in het theater begon te zingen. Ik houd niet van mensen die zingen in Griekse theaters, aangezien de akoestiek er goed is. Je verstaat elke valse noot. Maar deze man zong prachtig.

Het reclamebord hierboven fotografeerde ik op dezelfde dag. Daar werd ik minder blij van, en dan bedoel ik niet dat kruidengeneeskunde aan kwakzalverij grenst. (Er zijn wel geneeskrachtige stoffen in planten, maar uw apotheker betrekt die liever van een laboratorium, zodat hij de werkzame bestanddelen tot op de milligram nauwkeurig kan doseren.) Ik ben echter geen farmaceut maar historicus, en mijn ergernis betreft dat het totale onzin is dat Galenus, een arts uit de tweede eeuw na Christus, de eerste kruidenarts zou zijn geweest. De oude Egyptenaren kenden de heilzame werking van kruiden al.

Het geval staat niet op zichzelf. Ik heb op deze kleine blog al eens gehekeld hoe de Britse classicus Simon Goldhill schrijft dat ons idee over hoe een gezond, sterk lichaam eruit moet zien, afkomstig is uit Griekenland. We hebben uit – opnieuw – Egypte schetsen van kunstenaars die zoeken wat de juiste proporties zouden moeten zijn, maar Goldhill lijkt niet te weten dat er aan Griekenland andere culturen vooraf zijn gegaan.

Nog zo een: de Babyloniërs waren erg goed in sterrenkunde. Dat begon als astrologie, waarbij de hemel werd geobserveerd om de toekomstplannen van de goden te doorgronden. In de achtste en zevende eeuw v.Chr. ontstond hiernaast een meer empirische benadering, die erop was gericht de planeetbewegingen te voorspellen. Hierbij stonden de rekenwijzen centraal en niet langer de plannen van de goden. Je zou deze tweede benadering wetenschappelijk kunnen noemen, mathematische astronomie. Beide tradities bleven naast elkaar bestaan, net als in de Griekse cultuur, waar astronomie en astrologie eveneens hand in hand gingen: Ptolemaios, de auteur van een belangrijke wetenschappelijke uiteenzetting over sterrenkunde, was ook de vervaardiger van het invloedrijke astrologische handboek Tetrabiblos.

Hoewel het dubbele karakter van de sterrenkunde in de hele Oudheid heeft bestaan, wordt altijd weer beweerd dat de “echte” astronomie in Griekenland is ontstaan. Alleen daar zouden de geleerden de religieuze component hebben durven opgeven. Hier is een recent artikel, waarin Philip Ball (die ik ken als een van de betere wetenschapsjournalisten) het negentiende-eeuwse idee weer eens afstoft dat de Babyloniërs slechts sterrenwichelaars zouden zijn geweest. Hij publiceerde zijn stuk in The Atlantic, dus het zal volgende maand wel overgeschreven zijn door het Handelsblad.

De trouwe lezers van deze kleine blog kennen mijn ergernis: oudheidkundigen verwaarlozen hun publieksvoorlichting. Het gevolg is dat negentiende-eeuwse ideeën nog volop de ronde doen als zou al het goede uit Griekenland komen en dat die semitische volken niks konden. Van classici als Goldhill of Pergameense kwakzalvers verwacht ik niet anders, van Ball stelde het me teleur.

4 gedachtes over “Valse “eerstes”

  1. mnb0

    Volgens dat criterium was Newton ook een sterrenwichelaar. Zijn planetaire model vertoonde ook nog enkele afwijkingen, waar hij een goddelijke hand in zag. Tja, de man had dan ook zijn prioriteiten in orde. Hij besteedde meer tijd en moeite aan alchemie dan aan natuurkunde.

  2. g.l.gülcher

    Wijlen dr B.H. Stricker (egyptoloog en oom van mijn vrouw) was van mening dat alle ideeën uiteindelijk uit Egypte kwamen. In zijn omvangrijke maat niet erg toegankelijke werk heeft hij de symbolische ordening (term ontleend aan de antropologe Mary Douglas)van de oude beschavingen in het Midden-oosten proberen te reconstrueren. Hij was geen popularisator. Hij heeft wel in de jaren vijftig een dun boekje geschreven over de egyptische beschaving voor zijn werkgever het RMO. Tweedehands nog wel te krijgen. Hij beweerde ook dat Plato zijn ideeën had opgepikt in Egypte. Daarbij kun je wel vraagtekens zetten

    1. mnb0

      “alle ideeën uiteindelijk”
      Ook dat is eenzijdig, om het vriendelijk uit te drukken. In India, China en niet te vergeten Mexico (de Maya’s) hadden ze ook wel een paar ideeën. De eerste twee hebben aantoonbaar een paar naar het westen geëxporteerd.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s