Vandaag blogje numero 7500, en ik wijd het aan een van de grote vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis: Veleda. De enige keer dat ik iets zag dat in de verte leek op een standbeeld, was een reliëf in Regensburg, in het Walhalla. Maar misschien moeten we daar eens verandering in gaan brengen.
Om te beginnen: Veleda was (althans volgens de Romeinse auteur Publius Cornelius Tacitus) een van de belangrijkste personages uit de Bataafse Opstand, namelijk de profetes die de diverse Germaanse groepen het vertrouwen gaf voor de strijd tegen Rome. Zelf behoorde ze tot de Bructeren, die leefden van de Achterhoek tot aan de Lippe in Duitsland.
Germaanse profetessen
Profetessen stonden bij de Germanen in hoog aanzien. Tacitus meldt:
Vrouwen hebben volgens de Germanen iets sacraals en profetisch. Hun adviezen worden niet ter zijde geschoven, hun uitspraken niet genegeerd. Onder de regering van de goddelijke Vespasianus hebben wij kunnen zien hoe Veleda lange tijd bij zeer velen doorging voor een goddelijk wezen.noot
Tacitus kent meer van dit soort heilige vrouwen, maar Veleda, die haar leven in Italië eindigde, was de bekendste, althans bij Tacitus’ lezers in Italië. Haar naam zou heel goed een titel kunnen zijn. Olivier van Renswoude (van Taaldacht) schrijft me dat Veleda een Latijnse weergave moet zijn van het Germaanse *Weledō, met de klemtoon op de eerste lettergreep, wat zoiets als “zieneres” betekent. Maar of het nu een naam of een titel was: in elk geval was Veleda een vrouw met invloed.
Eén voorbeeld is dat de inwoners van de Romeinse stad Keulen haar bemiddeling accepteerden in een conflict met de Tencteri, een Germaanse groep aan de andere, “vrije” zijde van de Rijn.noot Haar gezag oversteeg dus de tegenstelling tussen Romeins en niet-Romeins.
De Bataafse Opstand
Veleda is ons vooral bekend omdat ze de Bataven en hun bondgenoten aanspoorde zich tegen de legioenen te verzetten en succes beloofde. In maart 70 na Chr. werden de voorspelde successen werkelijkheid: de Bataafse leider Julius Civilis veroverde de legioenbasis bij Xanten. De commandant van het Romeinse garnizoen, Munius Lupercus, werd gevangen genomen en naar Veleda gestuurd. Tacitus legt uit:
Veleda was een invloedrijke, ongehuwde vrouw uit het volk van de Bructeri. Aloud Germaans gebruik: tal van vrouwen gelden er als profetessen en, bij toenemend bijgeloof, godinnen. Veleda’s gezag was toen op zijn hoogtepunt. Zij had namelijk het Germaanse succes en de ondergang van de legioenen voorspeld.noot
Munius Lupercus werd echter nooit haar slaaf: hij werd op weg naar Veleda vermoord. We weten niet waarom. Enkele maanden later veroverden de Bataven het vlaggenschip van de Romeinse marine, dat zij vervolgens aan de profetes cadeau deden.noot
Deze twee cadeaus – een slaaf en een schip – werden gestuurd naar een residentie aan de Lippe, dus naar een plek die vanaf het krijgstoneel makkelijk viel te bereiken. Tacitus omschrijft die residentie als turris, een hoog gebouw, en noteert dat haar bezoekers haar nooit zagen, wat hij uitlegt als moedwillige geheimzinnigdoenerij die haar prestige moest vergroten.noot Gegeven het feit dat Veleda bevelen kon geven aan Julius Civilis,noot moeten we aannemen dat turris hier zoiets als hoofdkwartier betekent. Later vinden we haar verder westelijk: het was in elk geval vanuit de Betuwe dat de Romeinse commandant Quintus Petillius Cerialis onderhandelingen met haar opende.noot
In ballingschap
Niet lang na het neerslaan van de Bataafse Opstand nam de Romeinse generaal Gaius Rutilius Gallicus Veleda gevangen.noot Dat gebeurde op zijn laatst in 77. De aanleiding is onbekend, maar er kan worden opgemerkt dat de Romeinen in 83 of 84 de Bructeren dwongen een nieuwe, pro-Romeinse koning te aanvaarden en dat keizer Domitianus de regio bezocht. De Romeinen kunnen de Bructeren al eerder als vazallen hebben beschouwd: dat was vrij normaal.
Veleda werd in de omgeving van Rome in verzekerde bewaring gehouden. Een Grieks epigram uit Ardea, even ten zuiden van Rome, bespot Veleda’s profetische gaven.noot Er is wel beweerd dat dit erop wijst dat Ardea haar gevangenis was, maar dat is verre van zeker. Het betekent wel dat Veleda een algemeen bekend figuur was; Tacitus kon haar, zoals gezegd, bij zijn lezers bekend veronderstellen.
En het is nogal wat, wat ze presteerde: de Romeinse generaal die de Bataafse Opstand kwam onderdrukken, onderhandelde met háár. Ze is een van de vroegste “grote vrouwen” uit de geschiedenis van de Lage Landen. Chris Houtman wijdde nog onlangs een trilogie aan haar: De Veleda-voorspelling (2020), De Veleda-vloek (2020), De Veleda-erfenis (2021). Je zou denken: er zijn weleens standbeelden opgericht om minder. Misschien moeten we toch eens denken aan een monumentje in Winterswijk of zo.
Zelfde tijdvak
Saturnus Africanus (2)augustus 8, 2025
Veel geschreeuw en weinig wetenschap (3)december 17, 2018
Wat Paulus met blauwe inkt schreefjuni 19, 2018
Goed idee. In Winterswijk hebben ze immers al een standbeeld voor de eveneens grootse Tante Riek:
https://nl.wikipedia.org/wiki/Monument_voor_%27Tante_Riek%27
In Heemstede werd ooit een nieuwe buurt gebouwd – jaren tachtig of daaromtrent. De straten kregen vrouwennamen. Aletta Jacobs, Roosje Vos, Marga Klompé enzovoorts. En Tante Riek. Waarop de nieuwe bewoners heftig protesteerden: ze wensten niet in de Tante Rieklaan te wonen. Veel te volks: wat moesten hun vrienden en bekenden wel niet denken? Hoop gedoe, en nu heet het de Helena Kuipers-Rietberglaan. Om kort te gaan: waarin een klein land klein kan zijn.
Ietwat speelser: in Almere is een stripheldenbuurt zonder Flaterstraat, omdat niemand in zo’n straat zou willen wonen. Guust Flater moet het nu doen met een lullig bruggetje.
Ja, da’s ook een goeie. En dat zijn er nog maar twee. Hoeveel van dit soort straatnaamperikelen zouden er zijn?
Ik ken iemand die zich er erg ongemakkelijk bij voelt in een Prins Bernhardtstraat te wonen.
Dubbeldikke grijns.
Met de nadruk op dubbel.
Zo gek is dat niet. Dat klinkt heel erg als Tante Rietlaan en dan krijg je weer grapjes over de cursus rietdekken.
“Veleda was [..] de profetes die de diverse Germaanse groepen het vertrouwen gaf voor de strijd tegen Rome.”
Tegenwoordig noemen ze dat een activist.
Of een terrorist.
Of een agitatrix? 😉
“Zij had namelijk het Germaanse succes en de ondergang van de legioenen voorspeld.”
Ze had gelijk. Voor eventjes, maar dat vertelde ze er natuurlijk niet bij. De kleinen lettertjes onderaan de voorspelling.. Ik kan me goed voorstellen dat ze haar hier na alle nederlagen tegen Rome goed zat waren.
“Een Grieks epigram uit Ardea, even ten zuiden van Rome, bespot Veleda’s profetische gaven”
Ik ben benieuwd wat ze er zelf van vond.
“En het is nogal wat, wat ze presteerde: de Romeinse generaal die de Bataafse Opstand kwam onderdrukken, onderhandelde met háár. Ze is een van de vroegste “grote vrouwen” uit de geschiedenis van de Lage Landen.”
Daar heb ik een andere mening over. Je zou haar in de negentiende eeuw zo hebben kunnen omschrijven, als een leider van een opstand tegen de bezetter (of zo).
Maar is dit een vernieuwend inzicht in een tijd dat we ‘grote personen’ juist anders gaan bekijken?
Ze zette meerdere stammen aan tot een opstand door ze keihard te beliegen. Dat er met háár onderhandeld werd hoeft niet te betekenen dat ze een ‘grote vrouw’ was, het kan heel goed betekenen dat er geen stam was die uit naam van andere stammen kon onderhandelen. Het geeft wel een ander beeld van Civilis denk ik.
Rome heeft haar uit voorzorg wel gevangengezet.
Maar Als we nu (terecht) Julius Caesar bekritiseren om zijn bloedvergieten, is Veleda dan ineens een heel ander voorbeeld? Moet dat een standbeeld waard zijn?
Ik was niet helemaal serieus over dat standbeeld, want inderdaad: het oprichten van beelden voor “grote” persoonlijkheden is ongepast nu geschiedwetenschappers zo duidelijk tonen dat causale werking zich niet beperkt tot individuen. Processen en instituties zijn even belangrijk.
Tegelijk denk ik dat een zekere trots op het eigen, nationale verleden, helemaal niet verkeerd is. We hoeven ons Germaanse verleden niet uit te vlakken. Dat Veleda ontbreekt in het Digitale Vrouwenlexicon mag met recht een gotspe heten.
Gaat het wel goed met u?🤔
Het lijkt zo persoonlijk…
Voor Robert Vermaat.
Goedemorgen, gefeliciteerd met je 7500ste stukje. Niet niks.
Ik ondersteun een standbeeld voor haar van harte.
Als de Romeinse bevelhebber juist met haar onderhandelde, geeft dat haar positie toch goed weer zou ik zeggen. Een vrouw bovendien, en dat in mannenwereld zoals de goegemeente er tegenaan kijkt.
Relief in het Wlhalla gemaakt in opmars naar de Duitse hereniging van de 60er jaren van de 19e eeuw?!
Ja, en er worden in het Walhalla wel meer mensen als Duitse helden gepresenteerd die we tegenwoordig zouden typeren als Nederlanders. “Holland annektiert sich selbst”, zoals Bismarck destijds het sentiment verwoordde.
Heeft ze wel bestaan? Niemand mocht haar persoonlijk benaderen zegt Tacitus. Er was altijd een tussenpersoon. Dat riekt naar bedrog.
De planetoïde 126 Velleda is naar de ‘zieneres’ genoemd https://de.wikipedia.org/wiki/(126)_Velleda
Dan nog een standbeeld? Voor verkeerd voorspellen? Omdat de Romeinen haar ‘lastig’ vonden? Omdat ze een vrouw is?