Gevelstenen

De vier heemskinderen
De vier heemskinderen

Blader in boeken over de geschiedenis van de kunst en je ziet schilderijen, architectuur en beelden uit ’s wereld beste musea. Typische volkskunst staat er zelden bij, terwijl die vaak net zo leuk is en een eigen verhaal vertelt. Vandaag iets over gevelsteentjes.

Het genre is vrijwel uniek voor de Lage Landen: je vindt gevelsteentjes eigenlijk vooral in de Nederlandse en enkele Belgische steden, hoewel er elders in West-Europa ook enkele zijn. Dat ik hieronder alleen Amsterdamse gevelstenen toon, mag u uitleggen als hoofdstedelijke arrogantie maar is in feite omdat ik daar nou eenmaal woon en ik mijn camera niet bij me heb in Hoorn, Zutphen, Middelburg, Maastricht of Antwerpen – al weet ik dat ook daar leuke steentjes zijn.

Eerst maar even iets over de functie. Vroeger, voordat er straten met huisnummers waren, hadden de huizen namen die konden zijn afgeleid van bijvoorbeeld een ambacht dat er werd uitgeoefend. Deze gevelsteen, te vinden op het pleintje voor de Brakke Grond, was van het kantoor van de stedelijke vleeskeuringsdienst.

gevelsteen28

Veel systeem zit er niet in de huizennamen en ik heb het vermoeden dat het ook niet altijd waar is dat ze dienden als adresaanduiding. Je vindt ze ook als er geen enkele twijfel kon zijn over de bewoners en bovendien zijn er veel doubletten. Dit is een koning David op een school aan de Oude Schans, maar in de Lindenstraat zitten, op een steenworp afstand van elkaar, nog drie koningen David. Dat maakt een functie als adresaanduiding onwaarschijnlijk.

gevelsteen_oudeschans_school_b

De beeldhouwers hebben vaak erg hun best gedaan. Dit gevelsteentje, te vinden op het Begijnenhof, stelt de Emmaüsgangers voor. De kunstenaar heeft zich gedocumenteerd om een mooi bijbels landschap weer te geven, met een authentiek ogend oosters gebouw op de achtergrond. Ik zal er niet over mopperen dat het een anachronisme vormt: een moskee, compleet met minaret.

gevelsteen_begijnhof8

Dit gevelsteentje illustreert een volksverhaal: de Vier Heemskinderen. Het zit op de hoek van Herengracht en Leidsegracht.

De vier heemskinderen
De vier heemskinderen

Andere gevelsteentjes verwijzen naar de Griekse mythologie, zoals de onderstaande: de zanger Arion, die door piraten werd gedwongen zelfmoord te plegen door in volle zee van een schip af te springen. Zijn laatste verzoek: of hij nog één keer mocht zingen. Dat leek de piraten geen slecht idee, je woonde niet elke dag een recital bij. Ook een dolfijn kwam luisteren, en die redde de zanger die, zo te zien, al dolfijnrijdend verder zong. De stijl suggereert dat dit steentje niet zo heel oud is en het bevindt zich dan ook aan de Hoogtekadijk 78: niet echt in het echte stadscentrum.

amsterdam_gevelsteen_hoogtekadijk_78

Veel gevelsteentjes tonen steden, zoals hier Wesel in Duitsland (Monnikenstraat 19). Elders zijn Zutphen en Schagen te zien, terwijl op de Dam (vlakbij Krasnapolsky) de stad Den Bosch is afgebeeld, gebaseerd op een tekening van het beleg van die stad.

gevelsteen_monnikenstraat_19

Soms koos men voor de wapens van de stad. Hier is Venetië met de leeuw van Sint-Marcus (op de Stromarkt).

gevelsteen_ns_08

Ook beroepen zijn vaak afgebeeld: aansprekers, boeren, soldaten, bakkers, graandragers, vissers, jagers, een min, een huisman – ze zijn er allemaal wel ergens. Hier is een turfwerkster op het terrein van het voormalige Binnengasthuis.

gevelsteen_crea

Het onderstaande steentje, in de Runstraat, vertelt een verhaal. Blijkbaar was de bewoner van dit huis een bewonderaar van de Pruisische keurvorst Frederik III, die in de Spaanse Successieoorlog een bondgenoot was van de Republiek en die in 1701 de koningstitel verwierf. In de achttiende eeuw konden coalities echter wisselen en de Republiek en Pruisen stonden ook wel eens tegenover elkaar. Een latere bewoner zal verantwoordelijk zijn geweest voor dit vandalisme.

gevelsteen_runstraat_4

In de negentiende eeuw raakten de gevelsteentjes in onbruik, maar in de twintigste eeuw werd de traditie hernomen. Deze is in de Korte Keizerstraat en spreekt voor zich.

gevelsteen_korte_keizerstraat_11a

Tot slot een van de oudste: een Annunciatie op de Oude Kerk, uitziend over de Bierkaai. De kleuren komen op mijn foto niet goed tot hun recht, maar het had een Renaissance-schilderij kunnen zijn.

oude_kerk_18

Gevelsteentjes zijn in Amsterdam echt overal te vinden. Collecties zijn te zien aan het begin van de Oudezijds Voorburgwal, op het Begijnenhof, bij de zuidwestelijke uitgang van de Rijksmuseumtunnel en langs het fietspad door de Sint-Luciënsteeg. Daar vindt u onder meer deze olijke drieling. Online zijn er deze en die collectie. Mijn eigen foto’s (ongeveer de helft van wat er in Amsterdam is) staan hieronder. Als u uitzoomt vindt u ook nog wat gevelsteentjes uit andere steden dan Amsterdam.

Hoewel ik serieus meen dat gevelsteentjes een hoofdstuk verdienen in de handboeken over kunstgeschiedenis, zijn ze voor mij een hobby. Ik heb hierboven slechts een impressie willen geven. Wie er echt iets van wil weten, wende zich tot de Vereniging Vrienden van Amsterdamse Gevelstenen.

7 gedachtes over “Gevelstenen

  1. Ton Spamer

    Prachtige foto’s, waarvoor dank. Wat mij wel bevreemdt zijn de gevelsteen-“tjes”. Ik ken er vele, maar dat zijn allemaal gevelstenen, soms zelfs behoorlijk fors. Zijn ze in Amsterdam opvallend veel kleiner dan elders?

  2. Marcel Meijer Hof

    Geachte mijnheer Lendering,

    Uw columns zijn – vrijwel dagelijks – een kwalitatief moment in de dag, een intellectueel lekker hapje.

    Gevelsteentjes: Krap twee decennia woonde deze Amsterdammer in d’ scone stadt Enchuysen. Ook daar zijn meerdere gevelstenen natuurlijk. De meest opvallende misschien wel de voorsteling van twee mollen die met een trekzaag een kluwen garen doormidden zagen “Mollen zagen Garen”, in een steegje – Enkhuizen kent bijzonder veel stegen (lokaal ook als steigers aangeduid met de fraaiste namen) – genaamd De vier Beentjes, een schilderachtige steeg met drie armen. Mocht U toch in Enkhuizen zijn: Op nog geen honderd meter van het station vindt U een van de mooiste tuindorpwijken avant la lettre in Nederland, het Snouck van Loosenpark.

    Met vriendelijke groet,

    Marcel Meijer Hof

  3. […en ik mijn camera niet bij me heb in Hoorn, Zutphen, Middelburg, Maastricht of Antwerpen – al weet ik dat ook daar leuke steentjes zijn.]

    Jonas, voor zo rond de 200 euro heb je al een prima digitaaltje! En, zelfs voor minder. Ik heb dit jaar toen ik even terug was in Nederland een occasion Canon Powershot gekocht met een 30x zoomlens (vang je elk gevelsteentje mee!) voor iets meer dan 100 euro. Klein, onopvallend in de broekzak en altijd klaar voor gebruik.

    Tevens moet ik wel even kwijt dat ik met volle teugen geniet van vrijwel ál je bijdragen! Zeer verrijkend.

    Vriendelijke groet
    Willem Rabbeljee
    São Paulo

  4. Dirk

    Heel mooi! Ik moet toegeven dat ik me niet onmiddellijk voor de geest kan halen waar ik ze in Antwerpen vind. Ze lijken me daarom alvast minder opvallend en kleurrijk dan de Amsterdamse steentjes. Mariabeelden vind je hier in het ooit katholieke zuiden wel bij de vleet. Maar die waren echt wel nodig om de Lange Wapper te verjagen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s