Een zilveren schaal uit Tabriz (2)

De nagemaakte Sasanidische schaal (Museum van Azerbaijan, Tabriz)

De afbeelding van de sneuvelende rechter figuur op de schaal, ik zal hem maar Artabanos noemen, zit vol ongelukkige reconstructies. De beenbeschermer bijvoorbeeld was niet de afgebeelde over de benen aangetrokken slobkous.

Tekening van het reliëf in Firuzabad
De centrale scène van het reliëf uit Firuzabad

Als je de reliëfs goed bekijkt, zie je dat het eerder een soort cowboy-chap was die met riempjes of koorden gesnoerd werd om zo’n wijde overbroek als die van de linkerfiguur, die we maar Ardashir zullen noemen. Zulke beenbeschermers van metalen hoepelsegmenten zijn ook opgegraven, en reikten van de dij tot op de tenen. Ze hadden dus wel dezelfde constructie als de gesegmenteerde armbeschermers, maar die omsloten de arm wel volledig, en de kunstenaar dacht dat dat bij de beenbeschermers ook wel het geval zou zijn geweest. Hij heeft de uitpuilende wijde overbroeken aan de achterkant van de beenbeschermers niet opgemerkt, en met de latere archeologische vondsten was hij natuurlijk niet bekend.

De eigenaardige onderkant van de wapenrusting van Artabanos is vermoedelijk ontstaan doordat de kunstenaar in verwarring raakte door de afbeelding op het rotsreliëf van Firuzabad van een aan de gordel bevestigde doek. Dit was een soort servet, later in het Arabisch mandīl genaamd, waarmee wapens en pijlen gereinigd werden voordat ze weer werden opgeborgen. Die doek hing in de Sasanidische periode aan de gesp van de gordel, en zou die vreemde “onderjurk” op de afbeelding kunnen verklaren

De Parthen en Perzen op het reliëf van Firuzabad dragen het zogenaamde “tuniekharnas”, een tot de knieën reikende kolder met lange mouwen en een kraag. Deze wapenrusting was in de laatste eeuwen voor het begin van onze jaartelling in Centraal-Azië verschenen en had zich van daaruit over heel Eurazië verspreid. In de Romeinse en Perzische rijken waren die tuniekharnassen vaak van pantsers van metalen ringen of plaatjes gemaakt (het maliënpantser en de schub- en lamellenpantsers). De kunstenaar heeft de plaatjes op de reliëfs niet opgemerkt, en maakte van de rok van die kolder de rok van een kledingstuk.

Wat betreft de overige uitrusting van de duellisten op de schaal: het zwaard van Artabanos heeft een cirkelvormige stootplaat, die voor de Iraniërs erg onhandig zou zijn geweest. Zij hielden de greep van hun zwaard namelijk op de “moderne” manier vast, alsof je een vogeltje of een pistool vasthoudt, niet op de Romeinse manier, alsof je een hamer vasthoudt. Omdat de gevesten van de laat-Parthische en de Sasanidische zwaarden nogal kort waren, kromden ze de wijsvinger om de stootplaat van hun zwaard, wat bij die afgebeelde cirkelvormige stootplaat niet erg goed mogelijk is.

De bijbehorende zwaardschede zweeft in de lucht, terwijl de Sasanidische kunstenaars altijd zorgvuldig de gordel afbeelden waaraan het zwaard werd opgehangen. De pijlkoker van de linkerfiguur is zo te zien met een soort kettinkjes aan zijn gordel opgehangen. Ook daarmee gaat de kunstenaar de mist in, want die pijlkoker werd net als het zwaard aan een eigen gordel opgehangen, los van de gordel die de ruiter om zijn middel snoerde.

De zoom van de tuniek van Ardashir is waarschijnlijk de mislukte interpretatie van die gordel, want de zoom van een ruitertuniek wordt in de Sasanidische kunst als in de wind wapperend, golvend textiel afgebeeld, niet als een rechte band.

Wat erg opvalt op de afbeelding is het achterover gekantelde paard van Ardashir, suggererend dat het steigert door het geweld waarmee de lans van zijn berijder de ongelukkige Artabanos doorboort. De kunstenaar heeft over het hoofd gezien dat op geen één Aziatische afbeelding van een ruiter die met de lans zijn tegenstander treft het paard steigert, men beeldt het paard van de overwinnaar vrijwel altijd in een horizontale “vliegende galop” af. Het steigeren van het paard op onze schaal is gebaseerd op een moderne projectie van de Europese middeleeuwse ridder die met een frontale aanval zijn tegenstander het uit zadel stoot.

Is deze vervalsing uitzonderlijk? Helaas niet. Niet alleen in het Azerbeidzjan Museum in Tabriz, overal ter wereld bevindt zich in de collecties van musea en particulieren vervalste Iraanse kunst. Sommige van die vervalsingen zijn beter gemaakt dan deze schaal. Hun kunstenaars hebben ongetwijfeld de gezaghebbende boeken van Prudence Harper in de kast staan, en werken soms ook met veel talent en gevoel voor de materie.

Het probleem is dat de marktwaarde van deze kunst relatief hoog is, en dat er heel erg weinig van deze schalen in gecontroleerde opgravingen zijn gevonden. Door al die vervalsingen en roofopgravingen is de kunstgeschiedenis van Iran gecompromitteerd en deels verminkt. Soms zou je haast willen dat de Iraanse kunst minder aantrekkelijk was, zodat het niet de moeite zou hebben geloond er zo mee te knoeien.

Tot slot iets heel anders, waren die duels op de rotsreliëfs een afbeelding van de werkelijkheid? Heeft de opstandige Perzische vazal Ardashir inderdaad de Parthische koning Artabanos IV in een duel gedood? En hebben later de Sasanidische heersers in duels persoonlijk hun vijanden gedood?

Nee, dat is niet erg waarschijnlijk. De Sasanidische kunst symboliseert de overwinningen op vijanden van Perzië met de afbeelding van een duel tussen de Perzische heerser en de verslagen tegenstander, maar in werkelijkheid hebben die duels nooit plaatsgevonden. Er waren wel duels, maar dat waren duels tussen de kampioenen van de strijdende partijen, niet tussen hun koningen. De Aziatische heersers bevonden zich midden in hun leger en werden bij een nederlaag haastig in veiligheid gebracht. In latere bronnen uit de vroeg-Byzantijnse en vroeg-islamitische periode wordt verteld dat zo’n heerser een theaterstuk opvoerde om de indruk een lafaard te zijn weg te nemen. Hij riep om zijn paard en wapens en maakte zich gereed om zich in de gevechten te mengen, waarop zijn lijfwachten en edelen op hem af stormden, de teugels van zijn paard grepen en hem smeekten dan wel vermaanden zijn kostbare leven niet in gevaar te brengen. Vervolgens steeg de heerser mokkend weer af en ging op een troon, tapijt, canapé of olifant zitten.

[Eduard Alofs is bouwkundig ingenieur en in Leiden aan het promoveren op oorlogvoering te paard in Azië. De eerste vier delen van zijn Studies on Mounted Warfare in Asia zijn reeds verschenen in War in History.]

7 gedachtes over “Een zilveren schaal uit Tabriz (2)

  1. “de gesegmenteerde armbeschermers, maar die omsloten de arm wel volledig”
    Daar twijfel ik aan. Ofwel ze moeten uit twee losse onderdelen hebben bestaan, ofwel ze zijn alleen voor bovenop de arm (zoals de Romeinse manicae). Ik heb zelf zo’n ding, en als die geheel rond de arm zou zitten zou de arm totaal onbuigzaam worden.

    We (reenactors) hebben wel meer van zulke inconsistenties vastgesteld als het gaat om pantsers en kunst. Zo wordt het pantser van de paarden (catafracten) vaak uitgebeeld alsof de halsdelen vast zitten aan de rest van het pantser. Echter dat zou het bewegen van de nek zo bemoeilijken dat het functioneren van het paard in het geding komt. Een praktische oplossing hiervoor is nog niet gevonden, en het is ook interessant te zien dat moderne paardpantsers (oproerpolitie) de hals vrijlaat.

    Concluderend over dit item, ik zou niet per se de kunstenaar betichten van het ‘niet begrijpen’ van wat hij kopieert/vervalst, omdat de originelen ook niet echt realistisch hoefden te zijn.

    Overigens doet dit niets af van alle ander miskleunen van artiest, wat inderdaad typisch is voor iemand die geen weet heeft van de originelen. Dit komt tegenwoordig vaak voor als men bijvoorbeeld een replica laat maken in India, of zelfs bij sommige illustratoren van historische uitgaven. Maar ook in de Oudheid hadden kunstenaars vaak geen kennis van het origineel, wat bijvoorbeeld resulteert in het afbeelden van top tot teen in nauwsluitend (volkomen onrealistich) schubbenpanter gehulde Sarmatische cavalerie op de Zuil van Trajanus.

  2. eduard

    Robert, die armbeschermers moeten inderdaad uit meerdere delen hebben bestaan, in tegenstelling tot de eendelige beenbeschermers. Zulke armbeschermers werden tot in de moderne tijd gemaakt, misschien ken je de Ottomaans-Turkse of de Qing-Chinese gesegmenteerde armbeschermers? Dat die armbeschermers de arm omsloten is dus heel goed mogelijk, dat de kunstenaars daarbij nalieten de “scharnieren” tussen de verschillende stroken hoepelsegmenten af te beelden hoeft geen verbazing te wekken. Het gebrek aan realisme hoeft bepaald niet op onwetendheid te duiden, ze maakten een voorstelling, niet een foto. Ik vermoed daarom dat de korte eendelige Romeinse “manica” van Newstead in werkelijkheid wel degelijk een dijbeschermer is, in dit geval ben ik het met Russell Robinson eens (zoals je weet hoefden die dijbeschermers niet helemaal tot de tenen te reiken, ocrea bedekten de knieën en scheenbenen).

  3. Robbert

    Wat een werk om al dat prachtige oorlogstuig in grote hoeveelheden te maken.
    Talloze ambachtslieden die niets anders deden…Ze moeten zeer gewaardeerde vaklieden zijn geweest, neem ik aan.

  4. eduard

    Robbert, je zou het haast denken, niet alleen omdat die Aziatische uitrusting erg uitgebreid was – wapenrusting voor man en paard, zadel en overige paardentuig, pijlen en boog, lans, zwaard, strijdknots of strijdbijl, dolk, werpspies – maar die uitrusting was bovendien met zeer veel aandacht gemaakt en vaak met goud, zilver, edelstenen, parels en zijdestof versierd, zoals al de oude Grieken vol minachting opmerkten (zij zagen de Achaemenidisch-Perzische uitrusting). Voor de oudheid hebben we veel te weinig informatie, maar het is opvallend dat de islamitische literatuur uitgebreid allerlei soorten wapens beschrijft, maar de enige namen die genoemd worden zijn die van de helden en heersers die zich van die wapens bedienden. Over ambachtslieden wordt alleen met een onvoorstelbare minachting gesproken, en ze worden net als vrouwen en slaven niet erg vaak sprekend opgevoerd. Vermoedelijk werd ook in de oudheid door de elite op met je handen werken voor de kost neergekeken.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s