[Dit is het tweede van acht blogjes die Lauren van Zoonen schreef over regering en religie van keizer Heliogabalus. Het eerste is hier.]
In de Vaticaanse Musea is de sarcofaag te zien van Sextus Varius Marcellus (ca.165-ca.215), een voorname Romein uit Syrië, die carrière maakte ten tijde van Septimius Severus (r.193-211) en Caracalla (r.211-217). Die carrière was niet weinig geholpen door het feit dat hij was getrouwd met Julia Soaemias, het nichtje van Julia Domna, de echtgenote van Septimius Severus. Net als haar man kwam ze uit Syrië: ze behoorde tot de hogepriesterlijke familie van Emesa. Varius Marcellus en Julia Soaemias waren de ouders van Varius Avitus Bassianus ofwel Heliogabalus.
Macrinus aan de macht
De Severische dynastie, zoals de afstammelingen van Septimius Severus heetten, was niet onaantastbaar. In 217 werd keizer Caracalla vermoord tijdens een reis naar Harran. Zijn opvolger was Marcus Opellius Macrinus, die een oorlog erfde met het Parthische Rijk. Hoewel de nieuwe vorst de oude dynastie geen kwaad hart toedroeg, weigerde Caracalla’s moeder Julia Domna nog te eten en drinken, zodat ze al snel overleed. Haar zus Julia Maesa, de moeder van Julia Soaemias en grootmoeder van de jonge Bassianus, keerde terug naar Emesa. Macrinus stond haar toe haar enorme vermogen mee te nemen – waar hij al snel spijt van zou krijgen.
Macrinus had haast om naar Rome te gaan, waar de Senaat hem had erkend, en sloot een wapenstilstand met de Parthen, die hij een royale betaling toezegde. Dat gaf hem de rust om zijn positie te consolideren. Later zou dit worden betreurd, maar in de zomer van 217 was het geen slecht idee om vrede te kopen. De soldaten waren er echter niet gelukkig mee. Het voelde als een nederlaag.
Staatsgreep
Op dit moment was Bassianus veertien jaar oud. Hij was actief in de tempel van Elagabal in Emesa. Volgens Herodianos was het een knappe jongen en trok hij veel publiek als hij voorging in de cultus. Onder het publiek waren de soldaten van III Gallica uit het nabijgelegen Rhafaneia.
Bassianus’ schatrijke grootmoeder Julia Maesa en zijn moeder Julia Soaemias zagen in zijn populariteit een kans om de waardigheid van de Severische dynastie te herstellen. Ze beweerden dat Julia Soaemias in afwezigheid van Varius Marcellus een verhouding had gehad met Caracalla en dat Bassianus het buitenechtelijk kind was van de bij de soldaten geliefde keizer. Een forse betaling deed de rest: op 16 mei 218 zegde III Gallica haar eed van trouw aan Macrinus op. Bassianus zou de nieuwe keizer zijn. De Romeinen zouden hem Heliogabalus noemen, naar de god die hij vereerde.
Het nieuws bereikte Macrinus, die met zijn leger was gestationeerd in Antiochië. Hij besloot de situatie te de-escaleren en stuurde een kleine delegatie om de rebellen tot rede te brengen. De opstandelingen overtuigden de afgevaardigden er echter van dat de Severi de werkelijk legitieme dynastie vormden en dat Macrinus Caracalla had vermoord. Wat maar de vraag is.
Nu rukte Macrinus toch uit en op 8 juni ontmoetten de legers elkaar. Veel van Macrinus’ manschappen liepen over naar Heliogabalus, hij zelf vluchtte en toen zijn laatste trouwe manschappen dat merkten, aanvaardden ze de vriendelijke capitulatievoorwaarden die Heliogabalus hun toezegde. Toen moordenaars hadden afgerekend met Macrinus, stond niets de heerschappij van Heliogabalus meer in de weg.
Naar Rome
Heliogabalus bleef nog even in het oosten, maar reisde in het najaar af naar Rome. Hij nam de god Elagabal van Emesa mee, die de mensen vereerden in de vorm van een zwarte steen (baetyl). De hovelingen rondom hem wisten hoe ze het moesten spelen. Toen hij in Antiochië aankwam, bood Heliogabalus elk van zijn soldaten 2000 sestertiën aan te beletten dat ze de stad plunderden. De correspondentie met de Senaat was vriendelijk en de jongeman aanvaardde de gebruikelijke keizerlijke titels en ambten.
De winter van 218/219 bracht hij door in Nikomedeia. Toch hoefde Rome niet lang in spanning te blijven over wat zou komen, want Heliogabalus was niet te beroerd om alvast een schilderij van zichzelf vooruit te sturen. Het toonde hem in zijn cultische gewaden, offerend bij de zwarte steen. Volgens Herodianos moest het schilderij in het Senaatsgebouw hangen boven het standbeeld van Victoria. Dit betekende dat de senatoren het traditionele offer aan het begin van een vergadering niet konden brengen zonder tegelijk te offeren aan de keizer, maar vooralsnog was dit een kleine dissonant.
De auteur van de Historia Augusta weet dat Heliogabalus zich in Nikomedeia misdroeg en dat zijn manschappen inmiddels spijt hadden gekregen van hun steun aan Heliogabalus’ troonsbestijging. Toen de soldaten van III Gallica al te opstandig waren, ontbond de keizer dit legioen. Dat lijkt ondankbaar, maar waarschijnlijk hadden Heliogabalus’ adviseurs naar een gelegenheid gezocht om dit te doen, omdat geen Romeinse heerser de troon te danken mocht hebben aan iemand anders. “King makers” behoorden doorgaans tot de eerste slachtoffers van elke nieuwe machthebber.
In Rome
In de late zomer van 219 arriveerden de keizer, zijn gevolg en zijn god in Rome. Daar trouwde hij met Cornelia Paula, een voorname jonge vrouw uit een oude aristocratische familie. De Severische dynastie sloot bondgenootschappen en consolideerde haar herworven macht.
Het huwelijk duurde echter niet lang. Cassius Dio legt uit dat Heliogabalus zijn vrouw wegstuurde omdat ze een vlek op haar lichaam had, wat dit ook mag betekenen, en vooral omdat hij “goddelijke kinderen wilde voortbrengen”. Hij koos er daarom voor te hertrouwen met een priesteres: de Vestaalse Maagd Aquilia Severa. Dit moet begin 220 zijn geweest.
Een heilige wet verplichtte Julia Aquilia Severa echter was echter om gedurende haar ambtstermijn maagd te blijven. Met zijn tweede huwelijk schond Heliogabalus dus een van de heiligste en oudste religieuze voorschriften. Hij stuurde echter een brief naar de Senaat waarin hij zich verontschuldigde met het ontwapenende argument dat hij verliefd was geworden. Misschien is dit waar, omdat Dio erkent dat Heliogabalus weliswaar met veel vrouwen trouwde, maar uiteindelijk met Aquilia hertrouwde. Aan de andere kant is er een plausibel religieus motief, zoals we nog zullen zien.
Munten documenteren dat het tweede huwelijk anderhalf jaar stand hield. In juli 221 trouwde Heliogabalus met Annia Aurelia Faustina, een afstammelinge van de keizers Commodus en Marcus Aurelius. Opnieuw een diplomatiek huwelijk, maar binnen enkele maanden hertrouwde Heliogabalus met Julia Aquilia Severa.
***
Een gastbijdrage van Lauren van Zoonen, die wordt vervolgd. Dank je wel Lauren!
Zelfde tijdvak
Het Mishna-traktaat Abothapril 19, 2026
Provinciale herindelingenaugustus 15, 2025
Liberchiesjuli 24, 2020
“Hoewel de nieuwe vorst de oude dynastie geen kwaad hart toedroeg, weigerde Caracalla’s moeder Julia Domna nog te eten en drinken, zodat ze al snel overleed. ”
Zou dat echt vrijwillig zijn geweest? Komt nogal hysterisch over – er zijn minder onplezierige vormen van zelfmoord denkbaar. En iemand opsluiten in haar vertrekken is heel eenvoudig.