Zomaar een graf uit Karthago

Graf-amfoor (Paleochristelijk Museum, Karthago)

In de oude wereld was crematie de ideale manier om iemand een nette uitvaart te geven. Nadat de vlammen het vlees hadden verbrand, werden de geblakerde botten met geurstoffen behandeld, in een mooi stuk textiel gewikkeld en bijgezet in een urn. Er waren ook andere vormen van crematie, maar elke methode veronderstelde altijd dat er een aanzienlijke hoeveelheid hout werd verbrand. Vanaf de derde eeuw na Chr. begon dat een probleem te worden en lezen we over houtschaarste. (Ook de badhuizen hadden er toen van te lijden dat het heetwaterbad niet voldoende kon worden gestookt.) Ik heb nooit ergens gelezen dat houtschaarste een van de aanleidingen was tot de laatantieke overgang van crematie naar begraving, maar zou er niet van opkijken als het zo was.

Maar goed: een crematie was dus kostbaar. De armsten belandden in massagraven of waren een prooi voor de vogels en honden. Voor anderen was er een uitvaart in een kruik, zoals hierboven. Deze amfora – de kenner ziet een “Keay 56” – is ergens tussen 450 en 525 na Chr. vervaardigd in Nabeul in Tunesië, dat ook tegenwoordig aardewerk produceert. Voordat de kruik veranderde in een graf, bevatte ze garum ofwel vissaus. Dat moet zijn vervoerd naar Karthago en daar zijn overgeslagen in handzamere verpakkingen. Vervolgens was de kruik dus beschikbaar voor andere doeleinden.

Lees verder “Zomaar een graf uit Karthago” →

Een Romeinse mop

Inscriptie uit Aesernia (Louvre, Parijs)

Hierboven ziet u een leuke inscriptie. Ze komt uit het antieke Aesernia, het huidige Isernia in zuidelijk Italië, en ze behoort tot de collectie van het Louvre. U heeft normaal gesproken dus weinig kans om dit monumentje te zien, want zelfs als je een tijdslot reserveert in het Parijse museum, duurt het twee uur voordat je door de security bent. Gelukkig stond deze inscriptie een tijdje geleden op de expositie over Paestum in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, waar ik haar fotografeerde.

De twee eerste regels van deze inscriptie, die bekendstaat als EDCS-14803688 en dateert van tussen 50 en 150 na Chr., zijn vrij simpel.

L(ucius) Calidius Eroticus
sibi et Fanniae Voluptati v(ivus) f(ecit)

Lees verder “Een Romeinse mop” →

Babylonisch recht

Babylonisch juridisch document (Ägyptisches Museum, Leipzig)

Wanneer we het hebben over Babylonisch recht, gaat het meestal over een van de beroemdste teksten uit de oude wereld: de Wetten van Hammurabi, uit de achttiende eeuw v.Chr. Het probleem met deze codificatie is dat we niet goed begrijpen wie de in spijkerschrift geschreven tekst zouden hebben kunnen lezen. Hammurabi lijkt vooral te hebben willen aangeven dat hij zijn best deed een goede koning te zijn. Daar is niks mis mee, maar een tekst die leesbaar is voor slechts een minderheid, biedt duidelijkheid aan slechts een minderheid. Maar ook een koning moet natuurlijk ergens beginnen.

In de dagelijkse praktijk zal de rechtsvinding in handen zijn geweest van dorpshoofden die moesten improviseren aan de hand van traditie, analogie en billijkheid. We hebben echter wat teksten – geschreven documenten, dus betrekking hebbend op de elite – die tonen dat er ergens tussen Hammurabi’s principe en de dagelijkse gang van zaken toch een formele praktijk was die ruimte liet voor allerlei nuances. Noem het voor mijn part notariaat. Hier is een voorbeeld.

Lees verder “Babylonisch recht” →

Een Romeins konijn

Reliëf van een konijn (Archeologisch museum, Mérida)

Het konijn. Dat is een berucht beest, oudheidkundig gesproken dan. Om te beginnen vermeldt de best-gelezen vertaling van een antieke tekst, de Statenvertaling dus, het dier alleen maar dankzij een vergissing. Het in de grondtaal gebruikte woord, sjafan, betekent feitelijk een klipdas. Het konijn kwam namelijk niet voor in het oude Nabije Oosten. Nog zoiets: Nederlanders willen nog weleens beweren dat de Cananefaten, een bevolkingsgroep uit het huidige Zuid-Holland, een naam hebben die betekent dat ze konijnen aten. Dat is ook al niet waar. Weliswaar maken konijnen de duinen en andere waterkeringen met hun tunnels onveilig, en weliswaar zijn er duinen en waterkeringen in Zuid-Holland, maar opnieuw: er was daar geen konijn te zien in de Romeinse tijd.

Het beestje is pas in de Middeleeuwen begonnen aan zijn wereldwijde opmars. In de Oudheid leefde het vooral op het Iberische Schiereiland. De enige uitzonderingen zijn de konijnen die in hokken werden gehouden, klaar voor de slacht. Dat kwam ook in Gallië en Italië weleens voor, maar die dieren zijn niet de voorouders van de latere konijnen elders.

Lees verder “Een Romeins konijn” →

Antieke voodoo

Pop uit een voodoo-ritueel (Landesmuseum, Hannover)

Wie kennismaakt met de klassieke wereld en religie, zal doorgaans eerst iets leren over de twaalf Olympische goden en hun mythen, en eventueel later met nog wat andere goden. Daar is niets mis mee; je moet ergens beginnen. Het is echter maar de vraag of de gemiddelde Griek of Romein het even belangrijk vond. Die Olympiërs, zou men hebben gedacht, dat waren staatsgoden, en op officiële feestdagen schoof je aan bij het feestmaal in de tempel, maar verder had je er niet mee te maken. Een Iberische boer die begon te zaaien, offerde aan de lokale vruchtbaarheidsgodin Ataegina en vroeg bij de oogst de zegen van een rabbijn – praktijken die nog in de christelijke tijd zijn gedocumenteerd.

En verder waren er allerlei magische rituelen, waar de chique auteurs van onze geschreven bronnen de neus voor ophaalden, maar die een zeer substantieel deel vormden van het geheel van antieke geloofspraktijken. Over de loden vervloekingstabletten (zoals uit Tongeren) heb ik vaker geschreven, vandaag iets wat ik maar een voodoo-pop noem.

Lees verder “Antieke voodoo” →

Zomaar een jonge Romein

Een jonge togatus (Zwinger, Dresden)

Het beeldje hierboven is maar half. Er hoort nog een onderlichaam bij. En als dat er was, zouden kunsthistorici dit soort beeld vermoedelijk aanduiden als een togatus, iemand die een toga droeg: een zwaar, wollen kledingstuk dat je met enig recht zou kunnen beschouwen als nationaal Romeins gewaad. Vergelijk het met de Duitse lederhosen, de Boliviaanse poncho’s, de Schotse kilt, de Mexicaanse sombrero, de Indonesische sarong en de Nederlandse klompen. Keizer Augustus bepaalde dat bezoekers van het Forum Romanum verplicht een toga moesten dragen: de Romeinen waren immers een gens togata.

Maar deze togatus is een beetje vreemd. Normaal gesproken sloeg een man de toga over zijn linkerschouder en linker bovenarm, liet hij die vrij diep over de rug en rechterheup vallen, en sloeg hij de punt weer over de linkerschouder. De rechterarm was, doordat de toga aan de rechterzijde zo diep viel, redelijk vrij. De jonge man hierboven, die u zo rond 250 na Chr. moet plaatsen, draagt de toga iets anders. Dit is een zogeheten toga contabulata, die is gemaakt van bijna vervilte stroken wol en heel andere plooien mogelijk maakt.

Lees verder “Zomaar een jonge Romein” →

Een bijzondere scherf

Scherf met Aramees opschrift (privécollectie)

Ik weet dat het blasé klinkt, maar nu ik alweer een halve eeuw in oudheidkundige musea kom, neemt de verwondering wat af. Als kind was alles nieuw wat mijn ouders me toonden. Als gymnasiast begon ik dingen te herkennen en als student werden dat er meer. Ik zie echter nog steeds dingen voor het eerst. Soms (zoals deze medische attributen) gaat het om zaken waarvan ik het bestaan zelfs niet vermoedde, soms gaat het om voorwerpen waarvan ik wist dat ze bestonden maar die ik nog nooit zag.

Zoals de scherf hierboven. Het voorwerpje behoort tot een privéverzameling en is gevonden in de omgeving van Krefeld aan de Rijn, waar een Romeins fort stond dat Gelduba heette. Er zijn letters in gekrast – het is een ostrakon. Het leuke is dat de tekst in het Aramees is: er staat “Barsemias, zoon van Barlaha”.

Lees verder “Een bijzondere scherf” →

De chimaira van Arezzo

De chimaira van Arezzo (Museo archeologico nazionale, Florence)

Ik heb het bovenstaande beeld maar één keer gezien, maar het maakte grote indruk. Ik vermoed dat het op iedereen indruk maakt, want werkelijk alles klopt aan dit beeld. Oké, niemand van ons heeft ooit een echte chimaira gezien, een monster uit de Griekse mythologie dat een vuurspuwende leeuw combineert met een geit en een slang, maar het leeuwendeel oogt levensecht. Volgens de bekendste mythe werd het ondier verslagen door Bellerofon.

Het beeld is in 1553 gevonden buiten de stadsmuren van Arrezo, de oude Etruskische stad Aretium, en lijkt kort na 400 v.Chr. te zijn vervaardigd. Dat was – als ik een wat subjectief oordeel mag geven – eigenlijk het moment van de grootste Etruskische culturele bloei. Vrijwel onmiddellijk daarna begonnen de Galliërs en Romeinen aan hun aanvallen op de Etruskische steden: laatstgenoemden annexeerden Veii in 396VC=392 v.Chr. en eerstgenoemden trokken zes jaar later plunderend zuidwaarts. In de vierde eeuw v.Chr. verloren de Etrusken hun politieke zelfstandigheid.

Lees verder “De chimaira van Arezzo” →

Antieke tandheelkunde

Fenicische tandprothese (Archaeological Museum of the American University, Beiroet)

Tandklachten zijn, behalve vervelend, van alle tijden, en daarom zijn er ook al heel erg lang specialisten. Ik meen dat er in de Oudheid al vullingen waren, al kan ik me niet herinneren hoe ik dat weet. Wat ik wel zeker weet, is dat u hierboven een Fenicische tandprothese ziet, in Sidon gevonden in het graf van een man die leefde in de vijfde eeuw v.Chr.

De zes voortanden zijn met gouddraad verbonden, en dat bleek nodig ook. Uit röntgenfoto’s blijkt namelijk dat de man leed aan parodontitis, wat wil zeggen dat hij leed aan een vergevorderde vorm van tandvleesontsteking, zó ernstig dat het kaakbot werd aangetast en de tanden los kwamen zitten. Het gouddraad stabiliseerde de voortanden, zodat hij ze kon blijven gebruiken en beschikte over een letterlijk schitterende lach.

Lees verder “Antieke tandheelkunde” →

De schat van Villena

De schat van Villena, kopie van enkele voorwerpen (Archeologisch Museum, Madrid)

De economie is instabiel, de goudprijs gaat door het dak, dus het is lucratief een archeologisch museum te overvallen en daar wat goud te jatten. Vorige maand gebeurde dat met voorwerpen uit Vix en vorig jaar was er uiteraard de diefstal van de helm van Coțofenești.

De ironie wil dat deze kwetsbaarheid erger wordt naarmate het beleid beter is. Je legt originele voorwerpen liefst zo dicht mogelijk bij de vindplaats, waar ze (jonge) mensen het meest inspireren en liefde voor het verleden bijbrengen. Dan liggen kostbaarheden echter in kleine musea, die vaak te weinig geld hebben voor afdoende bewaking. Het alternatief is nog erger: alles op een beperkt aantal plekken neerleggen waar ze wel bewaakt kunnen worden. Maar ja, als alle bijzondere voorwerpen op één plaats liggen, valt een object dat lokaal mensen had kunnen inspireren, niet werkelijk op. Dan is het alleen maar een etalage van rijkdommen. Ook leuk, maar het brengt mensen geen liefde voor het erfgoed bij.

Lees verder “De schat van Villena” →