In een eerder leven was ik bestuurslid van een stichting die het erfgoed uit de Romeinse tijd – dus Ambiorix, Velzeke, de terpen, het meisje van Yde, het badhuis in Heerlen, Nijmegen, Nehalennia, de Taalgrens, Dorestad… – moest “promoten”. Eén van de ideeën die ik destijds inbracht was om met een supermarktketen te praten over Romeinenplaatjes. Kinderen kunnen bij de boodschappen immers altijd plaatjes krijgen van dinosaurussen, voetballers of de menagerie van Freek Vonk; waarom zouden wij dit middel niet gebruiken om ze iets mee te geven over hun verleden? Het Jeugdjournaal zou een item kunnen maken, musea zouden kinderen op vertoon van een vol plaatjesboek het niet in de supermarkt verkrijgbare superduperplaatje kunnen geven… enfin, u kunt zelf bedenken welke mogelijkheden tot synergie er zijn.

Sigarettenplaatjes

Mij leek het voor die stichting een goed idee. We hadden een ingang bij een supermarktketen in het Rijk van Nijmegen, we kenden mensen bij musea, we kenden iemand van het Jeugdjournaal. Desondanks is het er nooit van gekomen. Misschien is dat jammer, want ik weet sinds een tijdje dat het project uitvoerbaar zou zijn geweest. Het is namelijk eerder gedaan. Een bevriende archeoloog deed me onlangs een plakboek cadeau waarin iemand Britse sigarettenplaatjes had verzameld. Zoals ik het begrijp was sigarettenfabrikant W.D. & H.O. Wills in 1887 een van de eersten die een product verkocht met verzamelkaarten. Onderwerpen: rugby, vlinders, soldaten uit het Britse leger, cricket, grote schrijvers, vliegtuigen, voetbal, schepen & zeelieden, vogels en (vanaf 1938) “air raid precautions”.

En dus ook archeologie. Ik heb in het plakboek geen jaartal kunnen ontdekken, maar de scheepswrakken in het Nemi-meer zijn opgenomen, en die zijn ontdekt in 1929. Ik denk daarom dat de reeks dateert uit de vroege jaren dertig, want de niet veel later ontdekte muren van Jericho, Persepolis, de grafheuvel bij Marathon en Sutton Hoo ontbreken.

Wat is archeologie?

Wat wel aanwezig is, is een royale greep (vijftig plaatjes) uit de toenmalige archeologie. En die had destijds een ander bereik dan tegenwoordig. Overeenkomsten zijn er natuurlijk ook. Volop zelfs. Het ging toen en het gaat nu om het verleden. Het gaat steeds om menselijke samenlevingen. En wie denkt dat onderwaterarcheologie en het onderzoek van resten uit het heden recente toevoegingen aan het vak zijn, heeft het mis: ook een in 1922 gezonken schip krijgt een plaatje, al zeg ik erbij dat het een schip was met een lading goud. Hedendaagse archeologen beschouwen dat niet als archeologie maar als schatgraverij. Dat is overigens hypocriet, want in de publiciteit hebben archeologen het net zo vaak over schatten als op de plaatjes van W.D. & H.O. Wills.

Enfin. Tussen de archeologie van toen en die van nu bestaan dus ook verschillen. Zo is er de betekenisbeperking van het woord “archeologie”. Aan het begin van de negentiende eeuw ontstond in Duitsland een geavanceerde Altertumswissenschaft, een woord dat in andere talen werd weergegeven met het ingeburgerde Griekse leenwoord “archeologie”. In Nederland wisselde Caspar Reuvens dat af met “oudheidkunde”. In de loop van de twintigste eeuw heeft “archeologie” echter steeds meer de beperktere betekenis gekregen van wat ooit “veldarcheologie” heette. In het plakboek was het zo ver nog niet: ook de manuscripten uit het Catharinaklooster komen aan bod.

Er is veel te prijzen. De chronologische onderwerpskeuze – van de Steentijd tot 1929 – is goed; geografisch ligt de nadruk op het Britse wereldrijk (bijv. Taxila), wat zal hebben aangesloten bij de belangstelling van de brede doelgroep. Ethische kwesties zijn gereduceerd tot “veilige” thema’s, zoals de moord op Atahuallpa, terwijl de Elgin Marbles schitteren door afwezigheid. (Het plaatje hieronder zou tegenwoordig leiden tot opgetrokken wenkbrauwen.) Hoewel de makers op veilig spelen, begrijpt iemand die de vijftig toelichtingen heeft gelezen, dat de politiek in de archeologie nooit ver weg is. W.D. & H.O. Wills hebben een wijze adviseur gehad, en aangezien Ur opvallend aanwezig is met twee plaatjes, zou dat best eens Leonard Woolley geweest kunnen zijn.

Romeinenplaatjes?

Tot slot: een plakboek voor Romeinenplaatjes, bij de boodschappen in uw plaatselijke Albert Heijn of Delhaize? Ik zie geen reden om het niet te doen. Neem een brede definitie (geen veldarcheologie maar oudheidkunde), beperk het tot Nederland en België (want we richten ons op kinderen), en wees eerlijk over wat verkeerd gaat (want grote mensen kijken mee). Ik zou zeggen:

• neem vijf antieke auteurs die over de Lage Landen schreven,
• behandel een stuk of vijftien gebeurtenissen uit de vroege Romeinse tijd,
• documenteer met een stuk of twintig vondsten de bloeitijd,
• noem de kerstening en onze taal als betekenisvol erfgoed,
• negeer niet wat er benoorden de Rijn gebeurde,
• toon dilemma’s,
• besteed aandacht aan musea.

En vooral: maak eerst een plan waarover je consensus hebt met alle betrokkenen, stel vast wat cruciaal is en wat onderhandelbaar, en ga pas daarna op zoek naar geld. Immers, als jij niet weet wat je prioriteiten zijn, gaan anderen jouw prioriteiten stellen. Ik heb iets te vaak goede plannen zien mislukken omdat de betrokkenen geen onderscheid maakten tussen onderhandelbaar en niet-onderhandelbaar, en hun plan aanpasten aan de wensen van de financier. Het resultaat was dan iets lauws dat geen zoden aan de dijk zette. Ik heb een vermoeden dat de adviseur van W.D. & H.O. Wills dat risico scherp heeft gezien, want dit oude plakboek mag er wezen.

In april 2027 organiseer ik een mooie reis naar Spanje. Heeft u belangstelling? Kijk eens hier. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Geliefd boek: Het Mussolinikanaal
februari 18, 2021

Oorlogsheld
juni 27, 2014

Het Drielse Veer
september 23, 2015