[Laatste blogje in een vierdelig reeks door Frans Buijs over de Inka’s. Het eerste deel was hier.]
Terug in Cusco installeerden de Spanjaarden een familielid van Huayna Capac, Manco, als de nieuwe Inka, die ze echter zo vernederden dat hij in opstand kwam. Hij viel de Spanjaarden in Cusco aan met een groot leger, maar uiteindelijk bleken de Inka’s toch niet opgewassen tegen de harnassen, de vuurwapens en de paarden van de Spanjaarden en Manco moest zich terugtrekken naar Vilcabamba.
Toen Hiram Bingham in 1911 de ruïnes van Machu Picchu ontdekte, dacht hij dat het Vilcabamba was, maar later onderzoek wees uit dat het een buitenverblijf was van de vijftiende-eeuwse Inka Pachacutec Yupanqui en dat het waarschijnlijk al verlaten was voordat de Spanjaarden landden. De Spanjaarden hebben Machu Picchu nooit gevonden.
Het einde van de Inka’s?
Vilcabamba vonden ze wel (en archeologen in 1964 ook) en Manco werd vermoord in 1545. Maar dat was nog niet helemaal het einde van de Inka’s. In 1572 was er nog een opstand onder leiding van Tupac Amaru, maar ook die werd onderdrukt. (Werd wel de inspiratie voor de naam van een bekende rapper.) De Spanjaarden zaten inmiddels te stevig in het zadel en ze hadden het katholieke geloof verspreid. In Cusco kun je nog steeds zien hoe de kerk van El Convento de Santo Domingo bovenop de muren van de Zonnetempel Koricancha is gebouwd. Even laten zien wie er de baas is.
Maar ook al was het Inkarijk overwonnen, ook al werd het katholicisme de nieuwe religie en ook al werd het Spaans de nieuwe taal, de cultuur van de Inka’s ging niet verloren. Dit is één van de dingen die de oude Amerikaanse beschavingen zo uniek maakt: ze leven nog steeds voort, zij het in een nieuwe vorm. Het Latijn is een dode taal, maar het Quechua wordt nog door zo’n acht tot tien miljoen mensen gesproken.
Het voortleven van de Inka’s
Het Inti Raymi-festival aan het begin van de winter (onze zomer) wordt weer in alle glorie gevierd. Het begint bij de al genoemde tempel/kerk Koricancha in Cusco waar een acteur die de Inka speelt op de muur verschijnt terwijl grote drommen mensen gekleed als Inkakrijgers en priesteressen verschijnen die de Inka, gezeten op een draagstoel, begeleiden door de straten van Cusco naar het fort Sacsayhuaman waar een ceremonie wordt gehouden. Natuurlijk komen hier toeristen op af, zoals ook ondergetekende, maar het overgrote deel van de bezoekers zijn Peruanen en de toespraken zijn in het Quechua (ik had iemand die het in het Spaans kon vertalen).
Het is maar één van de vele voorbeelden hoe de inheemse cultuur voortleeft, een ander is hoe sjamanisme en katholicisme dwars door elkaar heen lopen. Het vereren van de Heilige Maagd en Pachamama (Moeder Aarde) gaan hand in hand. Een Peruaan kan naar de kerk gaan en daarna bij een curandero (genezer) langsgaan die vaak een ongelooflijke kennis heeft van geneeskrachtige planten, van middeltjes tegen bijvoorbeeld een kneuzing tot geestverruimende middelen zoals de San Pedro cactus uit de bergen en de ayahuasca uit het Amazonegebied die al eeuwenlang een rol spelen in het geloof van de bevolking en die de laatste jaren ook toeristen aantrekken (waaronder nogmaals ondergetekende).
Voor de bewoners van Zuid Amerika is het net als voor de mensen uit de Oudheid volkomen normaal dat iemand twee vormen van geloof kan hebben. Het continent is een fascinerende mix van Europese en inheemse cultuur met een prachtige natuur. Helaas niet zonder politieke en maatschappelijke problemen. En ook dat is een erfenis van de Spaanse koloniale tijd, waarin een grote inheemse bevolking overheerst werd door een uit Spanje afkomstige elite. De revoluties van de negentiende eeuw hebben eigenlijk alleen de geboorteplaats van die elites veranderd: niet meer in Madrid, maar in Lima of Quito. Pas in de eenentwintigste eeuw won in Bolivia de inheemse Evo Morales de presidentsverkiezingen, maar ook hij moest na jaren het veld ruimen. Sindsdien heet het land echter wel Estado Pluronacional de Bolivia, dus de inheemse bevolking staat op de kaart.
Literatuur
En dan nu over het boek van Wim Kamerbeek, Atahuallpa’s vergissing. Op het moment dat ik dit schrijf is de website van de auteur niet meer bereikbaar. Maar wie in (de buurt van) Gouda woont kan het vinden in Winkelcentrum Bloemendaal. Bij het kopen vernam ik dat de auteur familie is van iemand die er werkte.
En anders is The Conquest of the Incas van John Hemming al een halve eeuw het standaardwerk.
Zelfde tijdvak
Individu en procesoktober 30, 2017
Lugdunum Batavorumaugustus 5, 2012
De Europese canon (16-20)mei 30, 2024
Boeiend overzicht van een andere oudheid! Wat zou er van geworden zijn zonder Pizarro en de pokken?
Foto’s, filmpjes, boeken te over maar ik prijs me gelukkig 1 keer een maand in Peru geweest te zijn, Nazca-lijnen, Machu Picchu: wereldwonderen! Geweldige steenbrokken daar en in Cuzco, afgeslepen tot op de millimeter, wonderbaarlijk, Frans Buijs noemde het al. En er is zoveel meer te zien, de inheemse bevolking, de Andes,de bovenloop van de Amazone, een jaar zou nog te kort zijn…
“maar het Quechua wordt nog door zo’n acht tot tien miljoen mensen gesproken” Spreken die alleen Quechua of zijn ze tweetalig? Wanneer de ene taal, wanneer de andere?
Sommigen spreken alleen Quechua en het zal je niet verbazen dat dat het armste deel van de bevolking is. Wie vooruit wil komen, kan beter Spaans leren. Boeken in het Quechua zullen er vast wel zijn, maar daar heb ik niet echt op gelet toen ik daar was omdat ik het niet spreek.
Leuk om te lezen deze serie. Ik heb omstreeks 1972 eens een lezing gehouden over de quipu’s met als pointe dat de Inca zodoende een vrijwel volledige controle over de economie van het rijk en zijn onderdanen kon uitoefenen, en dat de destijds nog wat exotische computer dezelfde potentie had.
Hte si wel aardig dat in de hele Spaanstalige wereld García en Hernández de meestvoorkomende namen zijn, maar in Peru is dat Quispe (en in Bolivia Mamani)
Interessante serie, dankjewel
Leuk dat er hier ook aandacht is voor deze onderbelichte cultuur. Bedankt voor de uitgebreide bespreking, je krijgt Wanderlust van dit verslag! Hier en daar schemert wel het hardnekkige beeld door van kinderlijk simpele en onderontwikkelde inca’s, dat van oudsher de kolonisatie heeft gediend, maar vermoedelijk ligt dat aan het besproken boek.
Het verhaal van Atahualpa, die in zijn naïveteit een gebedenboek tegen zijn oor zou hebben gehouden, is bijvoorbeeld een later verzinsel: het komt niet uit de bronnen, die alleen vertellen dat hij een boek tegen de grond gooide – en ook bij die bronnen moet je bedenken dat ze Spaanse belangen dienden. Dat de inca’s de Spanjaarden vermoedelijk als bovennatuurlijke wezens zagen, wil niet zeggen dat het voor hen was ‘alsof de maanmannetjes waren geland’. Er is voor zover ik weet ook geen aanwijzing dat Atahualpa in gevangenschap dacht ‘dat de Spanjaarden wel weer weg zouden gaan als hij ze maar genoeg goud zou geven en alles weer bij het oude zou zijn.’ Volgens de genoemde Hemming probeerde hij er simpelweg zijn leven mee te redden.
O ja, en volgens recent onderzoek werden de quipu niet alleen gebruikt voor administratie, maar mogelijk ook voor ook verhalen en historische feiten, dus als een vorm van schrift.
https://www.newscientist.com/article/mg23931972-600-we-thought-the-incas-couldnt-write-these-knots-change-everything/
Dat is een mooie toevoeging, bedankt! En die opmerking over de maanmannetjes was ook een beeldspraak om duidelijk te maken hoe vreemd de Spaanse veroveraars op de Indianen moeten zijn overgekomen. Het boek is overigens uit 2015, dus latere ontdekkingen zijn er niet in meegenomen.
Leuk dat er hier ook aandacht is voor deze onderbelichte cultuur. Bedankt voor de uitgebreide bespreking, je krijgt Wanderlust van dit verslag! Hier en daar schemert wel het hardnekkige beeld door van kinderlijk simpele en onderontwikkelde inca’s, dat van oudsher de kolonisatie heeft gediend, maar vermoedelijk ligt dat aan het besproken boek.
Het verhaal van Atahualpa, die in zijn naïveteit een gebedenboek tegen zijn oor zou hebben gehouden, is bijvoorbeeld een later verzinsel: het komt niet uit de bronnen, die alleen vertellen dat hij een boek tegen de grond gooide – en ook bij die bronnen moet je bedenken dat ze Spaanse belangen dienden. Dat de inca’s de Spanjaarden vermoedelijk als bovennatuurlijke wezens zagen, wil niet zeggen dat het voor hen was ‘alsof de maanmannetjes waren geland’. Er is voor zover ik weet ook geen aanwijzing dat Atahualpa in gevangenschap dacht ‘dat de Spanjaarden wel weer weg zouden gaan als hij ze maar genoeg goud zou geven en alles weer bij het oude zou zijn.’ Volgens de genoemde Hemming probeerde hij er simpelweg zijn leven mee te redden.
O ja, en volgens recent onderzoek werden de quipu niet alleen gebruikt voor administratie, maar mogelijk ook voor ook verhalen en historische feiten, dus als een vorm van schrift.
https://www.newscientist.com/article/mg23931972-600-we-thought-the-incas-couldnt-write-these-knots-change-everything/
De Inca-geschiedenis is door Spaanse priesters opgetekend, net als in Mexico neem ik aan?
En ten overvloede https://youtu.be/81YQbAsJjZA?si=aLDL6UFHLcMdolh7
Die kantelpunten zijn altijd fascinerend.
Ondanks een enorm numeriek overwicht en kennis van het land waren de Inca toch niet opgewassen tegen een handjevol Spanjaarden. Hadden de Inca meer begrepen van logistiek en guerrilla-tactieken, misschien was het Pizarro dan anders vergaan. Maar nu was een Blitzkrieg zo succesvol dat ze de schok nooit te boven kwamen.
In Mexico was dat anders gegaan: daar had men de steun van alle door de Azteken bevochten stammen en groepen hard nodig om na een gruwelijke strijd te beslechten.
Dat klopt. De Azteken maakten met hun gewoonte om gevangenen te offeren nogal wat vijanden. Maar hun rijk bezweek veel sneller dan dat van de Inca’s, ook omdat besmettelijke ziekten in Mexico nog meer slachtoffers maakte dan in Zuid Amerika. De Inca’s hebben het al met al nog lang volgehouden, sommigen leerden paardrijden en gebruik te maken van Spaanse wapens.
In Zuid Amerika kwamen trouwens ook mensenoffers voor, zij het op kleinere schaal dan in Mexico. In Arequipa kun je bijvoorbeeld nog een mummie zien van een meisje dat werd geofferd in de bergen.
(Als je een beknopt overzicht wilt schrijven, moet je helaas dingen weglaten die je graag ook had willen vertellen.)