Een vaas die fluit

On november 18, 2025januari 7, 2026 door Jona LenderinginMexico, Peru, Precolumbiaans5 reacties

Een fluit in de vorm van twee kruikjes, versierd met een panfluitist; Vicus-cultuur (Musée du Quai Branly, Parijs)

De trouwe lezers van deze blog weten dat ik een groeiende belangstelling heb voor Precolumbiaans Amerika, dus de Nieuwe Wereld vóór Columbus. Natuurlijk is dat eigenlijk dezelfde interesse als mijn belangstelling voor de Oudheid of het Midden-Oosten: een andere wereld die je dwingt na te denken over de wereld waarin je zelf woont. Mijn groeiende belangstelling voor Precolumbiaans Amerika is echter ongestructureerd. Ik lees weleens wat, maar ik ben nooit in Mexico of Peru geweest, en moet het vooral doen met wat ik oppik in volkenkundige musea.

In het Musée du Quai Branly in Parijs zag ik voorwerpen die ik maar zal aanduiden als fluitende vazen. Ze bestaan uit twee kruikjes, waarvan de een open is en de ander gesloten, zij het dat die uitloopt op een fluit. Die is vaak versierd en kan dan bijvoorbeeld de vorm hebben van een mannetje of een vogel of iets anders. De twee vaasjes zijn verbonden door een buisje. Als je nu water giet in het open vaasje, loopt het door het buisje naar het andere kruikje, waar het de lucht wegperst door de fluit. Je kunt die fluitende vazen ook een beetje schudden, dan maken ze (denk ik) korte piepgeluiden.

Lees verder “Een vaas die fluit” →

Het gebroken oor

On februari 5, 2025januari 7, 2026 door Jona LenderinginArcheologie, Museumstuk, Peru, Precolumbiaans8 reacties

Tijdvak: 1200 na Chr. - 1450 na Chr.

1200-1225 na Chr.1225-1250 na Chr.1250-1275 na Chr.1275-1300 na Chr.1300-1325 na Chr.1325-1350 na Chr.1350-1375 na Chr.1375-1400 na Chr.1400-1425 na Chr.1425-1450 na Chr.

Het beeldje van het Gebroken Oor (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel)

Wie tegenwoordig de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis bezoekt in het Brusselse Jubelpark, kan er niet omheen: afbeeldingen van het bovenstaande precolumbiaanse beeldje duiken overal op, op de website, op affiches, op de voorgevel. Het is dan ook een van de beroemdste stukken uit de collectie.

Kuifje en het gebroken oor

Niet omdat het zo superbelangrijk is, want het is bepaald geen uniek object. Het speelt echter, met een in het echt niet beschadigd oor, een rol in Hergés Kuifje en het gebroken oor. In december 1935 konden de lezers van Le Petit Vingième lezen dat dit beeldje uit het museum was gestolen, maar gelukkig brengt Kuifje het uiteindelijk terug, na een reeks omzwervingen door de Latijns-Amerikaanse republiek San Theodoros en een bezoek aan de Arumbaya’s. Het is dus dankzij Hergé dar dit vermoedelijk het bekendste stuk is uit de Brusselse collectie.

Lees verder “Het gebroken oor” →

Precolumbiaanse culturen

On november 2, 2024januari 7, 2026 door Jona LenderinginArcheologie, Chili, Colombia, Ecuador, Geesteswetenschappen, Geschiedenis, Mexico, Peru, Precolumbiaans, Wetenschapscommunicatie10 reacties

Tijdvak: 1500 v.Chr. - 1525 na Chr.

1500-1400 v.Chr.1400-1300 v.Chr.1300-1200 v.Chr.1200-1150 v.Chr.1150-1100 v.Chr.1100-1050 v.Chr.1050-1000 v.Chr.1000-0950 v.Chr.0950-0900 v.Chr.0900-0850 v.Chr.0850-0800 v.Chr.0800-0775 v.Chr.0775-0750 v.Chr.0750-0725 v.Chr.0725-0700 v.Chr.0700-0675 v.Chr.0675-0650 v.Chr.0650-0625 v.Chr.0625-0600 v.Chr.0600-0575 v.Chr.0575-0550 v.Chr.0550-0525 v.Chr.0525-0500 v.Chr.0500-0475 v.Chr.0475-0450 v.Chr.0450-0425 v.Chr.0425-0400 v.Chr.0400-0375 v.Chr.0375-0350 v.Chr.0350-0325 v.Chr.0325-0300 v.Chr.0300-0275 v.Chr.0275-0250 v.Chr.0250-0225 v.Chr.0225-0200 v.Chr.0200-0175 v.Chr.0175-0150 v.Chr.0150-0125 v.Chr.0125-0100 v.Chr.0100-0075 v.Chr.0075-0050 v.Chr.0050-0025 v.Chr.0025-0000 v.Chr.0000-0025 na Chr.0025-0050 na Chr.0050-0075 na Chr.0075-0100 na Chr.0100-0125 na Chr.0125-0150 na Chr.0150-0175 na Chr.0175-0200 na Chr.0200-0225 na Chr.0225-0250 na Chr.0250-0275 na Chr.0275-0300 na Chr.0300-0325 na Chr.0350-0375 na Chr.0375-0400 na Chr.0400-0425 na Chr.0425-0450 na Chr.0450-0475 na Chr.0475-0500 na Chr.0500-0525 na Chr.0525-0550 na Chr.0550-0575 na Chr.0575-0600 na Chr.0600-0625 na Chr.0625-0650 na Chr.0650-0675 na Chr.0675-0700 na Chr.0700-0725 na Chr.0725-0750 na Chr.0750-0775 na Chr.0775-0800 na Chr.0800-0825 na Chr.0825-0850 na Chr.0850-0875 na Chr.0875-0900 na Chr.0900-0925 na Chr.0925-0950 na Chr.0950-0975 na Chr.0975-1000 na Chr.1000-1025 na Chr.1025-1050 na Chr.1050-1075 na Chr.1075-1100 na Chr.1100-1125 na Chr.1125-1150 na Chr.1150-1175 na Chr.1175-1200 na Chr.1200-1225 na Chr.1225-1250 na Chr.1250-1275 na Chr.1275-1300 na Chr.1300-1325 na Chr.1325-1350 na Chr.1350-1375 na Chr.1375-1400 na Chr.1400-1425 na Chr.1425-1450 na Chr.1450-1475 na Chr.1475-1500 na Chr.1500-1525 na Chr.

Olmeeks portret (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel)

Deze blog begon ruim dertien jaar geleden als een algemeen medium, zeg maar als een soort dagelijkse krant, en veranderde al snel in een blog over de Oudheid. Ik heb Rome, Griekenland, Egypte, Mesopotamië en Perzië altijd gepresenteerd in samenhang met Centraal-Eurazië en met Afrika; de Indusbeschaving en China kregen wat minder aandacht omdat ik er wat minder van weet. En Precolumbiaans Amerika kreeg pas de laatste jaren wat aandacht.

Eén reden daarvoor is dat ik meende dat de Precolumbiaanse culturen niet goed pasten bij de definitie van de oude wereld: de periode waarover we naast het archeologische bewijs al geschreven bronnen hebben, maar niet zó veel bronnen dat we aan echte geschiedvorsing kunnen denken. Eigenlijk, dacht ik, bestaat deze situatie in de Amerika’s alleen in de ruime eeuw vóór Cortés en Pizarro. Maar er zijn veel meer teksten, oudere ook, dan ik dacht. Een tweede reden: voor de op deze blog behandelde materie over de Oude Wereld kan ik zonder de Azteken en Inka’s uit de Nieuwe Wereld. En ook daarover ben ik anders gaan denken.

Lees verder “Precolumbiaanse culturen” →

Faits divers (25)

On september 30, 2024januari 7, 2026 door Jona LenderinginArcheologie, Oud Egypte, Peru, Precolumbiaans, Pseudowetenschap4 reacties

Nazca-aardewerk (Humboldtforum, Berlijn)

Een nieuwe aflevering van de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer aandacht voor wat we niet weten en wat we leren weten.

***

Peter James

Onlangs is Peter James overleden, misschien niet de meest invloedrijke oudheidkundige, maar wel een van de interessantere. Zijn veld was de antieke chronologie, en dat is een onderwerp waarover veel minder met zekerheid bekend is dan wel wordt aangenomen. Nog onlangs legde Wim Raven op deze blog uit dat de levensjaren van de profeet Mohammed eigenlijk onbekend zijn. Er zijn alleszins redelijke tegenwerpingen tegen de gangbare chronologie, waar de komende jaren alleen maar meer aandacht aan besteed zal moeten worden – een van de gevolgen van de DNA-revolutie.

Nu zijn er, als het gaat om het Nabije Oosten, vanouds malle chronologische reconstructies, die vaak voortkomen uit een verlangen vast te stellen dat de verhalen uit de Bijbel op een bepaalde manier waar zijn. Als Mozes in de woestijn een lichtzuil zag, dan was dat de uitbarstende vulkaan Thera en dan was de Uittocht in de zeventiende eeuw v.Chr. Dat werk. En omdat er ruimte is voor twijfel, is er ook ruimte voor kwakhistorische reconstructies, zoals die van Immanuel Velikovsky.

Lees verder “Faits divers (25)” →

Thornton Wilder, The Bridge of San Luis Rey

On maart 10, 2024januari 7, 2026 door Jona LenderinginLiteratuur, Peru4 reacties

Een vriend van me overweegt een boek te schrijven over een ongeluk in een ver land waarbij enkele mensen om het leven kwamen. Hij wil die levens, die aan het einde zo triest verknoopt raakten, volgen om zo een typering te bieden van dat land. Toen hij me over zijn plan vertelde, moest ik denken aan een vergelijkbaar boek: The Bridge of San Luis Rey van Thornton Wilder (1927). De Amerikaanse auteur bood zijn landgenoten een panorama van het leven in Peru in de achttiende eeuw.

Vervlochten levens

En het is een prachtig panorama. Vijf mensen overlijden als een oude Inka-brug langs de weg tussen Lima en Cuzco instort, en Wilder beschrijft hun levens. Een moeder die liefdevolle brieven schrijft naar een dochter in Spanje, van wie ze vervreemd is geraakt. Een weeskind dat weliswaar werkt als dienstmeisje, maar waarvan de directrice van het weeshuis hoopt dat ze haar opvolgster zal zijn. Een jongeman, uit hetzelfde weeshuis, die zijn tweelingbroer heeft verloren en net zijn levenslust heeft herwonnen. Een factotum die allerlei soorten diensten verricht voor de onderkoning. De jonge bastaardzoon van de onderkoning.

Lees verder “Thornton Wilder, The Bridge of San Luis Rey” →

De Inka’s (4): Inti Raymi

On februari 21, 2024januari 7, 2026 door Frans BuijsinGeschiedenis, Peru, Precolumbiaans11 reacties

Tijdvak: 1500 na Chr. - 1525 na Chr.

1500-1525 na Chr.

De Inka’s met Pizarro: een poging de Spaanse overheersing te presenteren als logische voortzetting van het rijk van de Inka’s (Humboldtforum, Berlijn)

[Laatste blogje in een vierdelig reeks door Frans Buijs over de Inka’s. Het eerste deel was hier.]

Terug in Cusco installeerden de Spanjaarden een familielid van Huayna Capac, Manco, als de nieuwe Inka, die ze echter zo vernederden dat hij in opstand kwam. Hij viel de Spanjaarden in Cusco aan met een groot leger, maar uiteindelijk bleken de Inka’s toch niet opgewassen tegen de harnassen, de vuurwapens en de paarden van de Spanjaarden en Manco moest zich terugtrekken naar Vilcabamba.

Toen Hiram Bingham in 1911 de ruïnes van Machu Picchu ontdekte, dacht hij dat het Vilcabamba was, maar later onderzoek wees uit dat het een buitenverblijf was van de vijftiende-eeuwse Inka Pachacutec Yupanqui en dat het waarschijnlijk al verlaten was voordat de Spanjaarden landden. De Spanjaarden hebben Machu Picchu nooit gevonden.

Lees verder “De Inka’s (4): Inti Raymi” →

De Inka’s (3): goud en aardappelen

On februari 21, 2024januari 7, 2026 door Frans BuijsinGeschiedenis, Peru, Precolumbiaans3 reacties

Tijdvak: 1500 na Chr. - 1525 na Chr.

1500-1525 na Chr.

[Derde blogje in een vierdelig reeks door Frans Buijs over de Inka’s. Het eerste deel was hier.]

Hoe kwam het dat Atahuallpa zich zo makkelijk liet overrompelen? Om een antwoord te vinden op die vraag gaat Wim Kamerbeek, de auteur van Atahuallpa’s vergissing, eerst te rade bij een ander boek, Zwaarden, paarden en ziektekiemen van Jared Diamond. De Spanjaarden hadden natuurlijk een technologisch overwicht op de Inka’s en ze waren resistent tegen ziekten.

Kennis van de wereld

Maar dat is niet alles. Ze hadden ook een voorsprong op het gebied van kennis. Pizarro kon zelf niet lezen of schrijven, maar hij had een hele cultuur achter zich die dat wel kon. En die al eeuwenlang contact had gehad met de buitenwereld, eerst met Azië en nu met Amerika. De Spanjaarden hadden het Aztekenrijk onder de voet gelopen en hadden dus al ervaring opgedaan met het verkennen en veroveren van de nieuwe wereld.

Lees verder “De Inka’s (3): goud en aardappelen” →

De Inka’s (2): Tawantinsuyu

On februari 21, 2024januari 7, 2026 door Frans BuijsinArgentinië, Chili, Ecuador, Geschiedenis, Peru, Precolumbiaans

Tijdvak: 1500 na Chr. - 1525 na Chr.

1500-1525 na Chr.

Ritueel beeldje van de Inka’s (Museum aan de Stroom, Antwerpen)

[Tweede blogje in een vierdelig reeks door Frans Buijs over de Inka’s. Het eerste deel was hier.]

Volgens het scheppingsverhaal van de Inka’s ontmoetten de zon Inti en de maan elkaar tijdens een zonsverduistering en schiepen zij toen de eerste Inka, Manco Capac en zijn zus Mama Ocllo om de mensheid te onderwijzen in landbouw, veeteelt (lama’s in dit geval), huishouden, godsdienst en wetten, kortom, alles wat een beschaving nodig heeft. Ze vestigden zich in Cusco, de navel van de wereld, dat het centrum van hun rijk werd.

Tawantinsuyu: het Rijk van de Inka’s

Of deze Manco echt bestaan heeft is niet helemaal duidelijk, maar er kwamen nog tien Inka’s na hem die hun macht steeds verder uitbreidden tot ze uiteindelijk heersten over een gebied dat de huidige landen Ecuador, Peru, Bolivia, Chili en het noordwestelijkste stukje van Argentinië beslaat. Ze noemden het Tawantinsuyu, het land van de vier windstreken.

Lees verder “De Inka’s (2): Tawantinsuyu” →

De Inka’s (1): Intipchurin en Runa

On februari 21, 2024januari 7, 2026 door Frans BuijsinGeschiedenis, Peru, Precolumbiaans

Tijdvak: 1500 na Chr. - 1525 na Chr.

1500-1525 na Chr.

Over de Inka’s zijn in het Nederlands niet zo heel veel boeken verschenen en dat is jammer, want deze beschaving is zeker zo interessant als die van de oude wereld. Misschien komt het door de afstand of doordat de Spanjaarden het gebied eeuwenlang overheerst hebben. Reisjournalist Wim Kamerbeek is in het gat gesprongen. Hij publiceerde onder andere voor reisblad Columbus en schreef ook al een geschiedenis van Zuid Amerika getiteld Ploegen van de zee (gebaseerd op een uitspraak van Simón Bolívar over revoluties). In Atahuallpa’s vergissing gaat het over het Inkarijk. Wat nu volgt is een bespreking van het boek aangevuld met wat persoonlijke observaties.

Geografie

De geografie van Zuid-Amerika wordt natuurlijk bepaald door de Andes, die enorme bergketen met toppen tot zesduizend meter hoog die zich van noord naar zuid uitstrekt over het continent en zo de regenwolken die opdoemen vanuit het tropisch laagland tegenhoudt, zodat het kustgebied ten westen van de Andes droog blijft (de droogste woestijn ter wereld is niet de Sahara maar de Atacama in Chili) en de regen die valt geen andere keus heeft dan de oostelijke wanden van de Andes af te stromen en zo beekjes en rivieren te vormen die uiteindelijk allemaal uitmonden in de reusachtige Amazone die al dat water duizenden kilometers verderop de Atlantische Oceaan in pompt en onderweg het grootste tropische regenwoud ter wereld creëert.

Lees verder “De Inka’s (1): Intipchurin en Runa” →

Oorlog en verstedelijking

On februari 13, 2024januari 7, 2026 door Jona LenderinginOud China, Oud Egypte, Peru, Precolumbiaans, Prehistorie, Sumerië17 reacties

Tijdvak: 3500 v.Chr. - 2900 v.Chr.

3500-3400 v.Chr.3400-3300 v.Chr.3300-3200 v.Chr.3200-3100 v.Chr.3100-3000 v.Chr.3000-2900 v.Chr.

Twee van de piramiden van Caral (© Wikimedia Commons | gebruiker Xauxa)

Een tijdje geleden bezocht ik de expositie over de Azteken in het Wereldmuseum in Leiden (het oude Volkenkundig Museum). De precolumbiaanse cultuur was voor mij totaal vreemd. Het meest opvallend waren natuurlijk de mensenoffers, maar denk ook aan de maïsteelt, de sport, de harmonicavormige boeken, de mythologie, de wonderlijke namen. Maar er bleek meer archeologische informatie te zijn dan ik wist en er waren zelfs geschreven bronnen. Toegegeven, niet alleen de conquistadores maar ook de Azteken zelf vernietigden hun boeken, dus de geschreven informatie is helaas schaars. Dat wordt echter gecompenseerd doordat de afstammelingen van de precolumbiaanse gemeenschappen er nog altijd zijn. Trouwens, de afwezigheid van bronnen belet dat archeologen hun data een bepaalde kant op praten.

Kentheoretisch zijn de precolumbiaanse volken dus niet zo heel anders als de oude volken die op deze blog zo vaak aan de orde komen. Ook als het gaat om samenlevingstype, zijn er overeenkomsten. Vandaar dat ik me er wat in ben gaan verdiepen. Ik blogde al eens over mijn bezoek aan de collectie precolumbiaanse kunst in het Museum aan de Stroom in Antwerpen. En ik leerde onlangs iets interessants.

Lees verder “Oorlog en verstedelijking” →