Ik weet dat het blasé klinkt, maar nu ik alweer een halve eeuw in oudheidkundige musea kom, neemt de verwondering wat af. Als kind was alles nieuw wat mijn ouders me toonden. Als gymnasiast begon ik dingen te herkennen en als student werden dat er meer. Ik zie echter nog steeds dingen voor het eerst. Soms (zoals deze medische attributen) gaat het om zaken waarvan ik het bestaan zelfs niet vermoedde, soms gaat het om voorwerpen waarvan ik wist dat ze bestonden maar die ik nog nooit zag.
Zoals de scherf hierboven. Het voorwerpje behoort tot een privéverzameling en is gevonden in de omgeving van Krefeld aan de Rijn, waar een Romeins fort stond dat Gelduba heette. Er zijn letters in gekrast – het is een ostrakon. Het leuke is dat de tekst in het Aramees is: er staat “Barsemias, zoon van Barlaha”.
Barsemias (of Bar Sohaemias) kwam uit het oosten van het Romeinse Rijk. De naam en de wijze waarop de letters zijn geschreven, suggereren dat hij afkomstig was uit Noord-Syrië en leefde in de tweede eeuw na Chr. Het is aannemelijk dat hij koopman was of soldaat. De geroutineerde hand suggereert dat hij gewend was te schrijven, dus een ambtenaar is ook mogelijk, misschien zelfs het meest waarschijnlijk.
Aramees is in de mode. Of beter: eindelijk worden achterstanden weggewerkt, eindelijk erkennen oudheidkundigen hun blinde vlek. Dat valt te illustreren met een naar voorbeeld uit mijn studietijd in de late jaren tachtig. Ik had een extreem oninspirerende hoogleraar die ons wegwijs diende te maken in de Aramese literatuur, en volstond met het voorlezen van een dictaat. Ik herinner me niets van wat hij vertelde. Een evident mislukte docent vervangen door iemand die voldeed aan de didactische minimumvoorwaarden, vond de Vrije Universiteit niet nodig. Aramees was toch maar marginaal.
In Duitsland loopt momenteel een project om scherven te onderzoeken die zijn gevonden langs de Boven-Donau en waren voorzien van krassen die de archeologen niets zeiden. Het was geen Latijn of Grieks en men beschouwde het als inhoudsloos gekras. Die scherven blijken echter nogal eens Aramese woorden te bevatten, vaak namen. Grappig genoeg blijkt Aramees inmiddels beter gedocumenteerd dan Germaans, wat natuurlijk logisch is: de Germanen hadden geen schrijfcultuur, terwijl het Aramees als schrijftaal ouder is dan het Latijn.
Zo bezien is de scherf uit Krefeld niet zo heel bijzonder, maar het was voor het eerst dat ik zoiets zag in onze eigen contreien. Tip voor een Nederlandse student archeologie: doe een inleidende cursus Aramees en schrijf een master-scriptie over de Aramese inscripties in onze depots. Je zult eindeloos veel scherven moeten bekijken en die zijn zelden zo goed leesbaar als deze, en je zult vermoedelijk alleen met een AI-programma (dat krassen herkent als lettertekens) snel voortgang boeken, maar je kunt een wereld ontsluiten.
[Dit was het 552e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]
Naschrift, 24 september
Vladimir Stissi attendeert me op de mogelijkheid dat dit een vervalsing is. De hele tekst staat op de scherf; de letters zijn helder; dit is iets dat iedereen graag wil; en het is in een privécollectie. Dat lijkt me valide kritiek.
Zelfde tijdvak
Mummieportretten in Amsterdamjanuari 1, 2024
Epiktetos (4): Effectiviteit en levensgelukdecember 26, 2023
Het scheiden der wegennovember 16, 2025
Voor het geval Barsemias soldaat was: is er iets bekend over hoe de communicatie/ het bevelen geven verliep in een afdeling van zeg Syrische hulptroepen?
Kreeg zo’n eenheid nog iets mee van de lokale taal van het gebied waarin deze gelegerd was, zeg Germaans?
Voor het geval Barsemias een ambtenaar was: dan moest hij Grieks en Latijn beheersen?
Iedereen die er iets over weet mag er iets over opschrijven.