Een nieuwe aflevering van de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer aandacht voor wat we niet weten en wat we leren weten.

***

Peter James

Onlangs is Peter James overleden, misschien niet de meest invloedrijke oudheidkundige, maar wel een van de interessantere. Zijn veld was de antieke chronologie, en dat is een onderwerp waarover veel minder met zekerheid bekend is dan wel wordt aangenomen. Nog onlangs legde Wim Raven op deze blog uit dat de levensjaren van de profeet Mohammed eigenlijk onbekend zijn. Er zijn alleszins redelijke tegenwerpingen tegen de gangbare chronologie, waar de komende jaren alleen maar meer aandacht aan besteed zal moeten worden – een van de gevolgen van de DNA-revolutie.

Nu zijn er, als het gaat om het Nabije Oosten, vanouds malle chronologische reconstructies, die vaak voortkomen uit een verlangen vast te stellen dat de verhalen uit de Bijbel op een bepaalde manier waar zijn. Als Mozes in de woestijn een lichtzuil zag, dan was dat de uitbarstende vulkaan Thera en dan was de Uittocht in de zeventiende eeuw v.Chr. Dat werk. En omdat er ruimte is voor twijfel, is er ook ruimte voor kwakhistorische reconstructies, zoals die van Immanuel Velikovsky.

James, die aanvankelijk was geïnspireerd door Velikovsky, nam de handschoen op. Dat resulteerde in het boek Centuries of Darkness uit 1991, waarin hij met vier collega’s een verkorting van de traditionele chronologie van de Brons- en IJzertijd voorstelde. De nieuwe chronologie heeft maar weinigen overtuigd, maar er is altijd lof geweest voor de helderheid waarmee James de problemen identificeerde en weer eens aanpakte.

Samenvattend: we moeten beter weten wat we niet zeker weten.

Nazca

In mijn boek Oudheidkunde is een wetenschap vertelde ik over een citizen science-project uit 2019/2020, Erfgoed Gezocht. De deelnemers aan dit project kregen foto’s te zien uit het Actueel Hoogtebestand Nederland, een met LIDAR gemaakte, supergedetailleerde kaart van het Nederlands reliëf. Daarop zijn grafheuvels en Celtic Fields (akkers uit de IJzertijd) te herkennen. Ruim 6000 vrijwilligers hielpen mee en identificeerden honderden grafheuvels op de Utrechtse Heuvelrug. Ik attendeerde erop dat gegevens als deze de digitale kennisbasis kunnen vormen voor een A.I.-systeem, zodat de computer ook elders grafheuvels en IJzertijdakkers zal leren herkennen.

Zoiets is inmiddels gebeurd, al betreft het niet de archeologie van de Nederlandse Prehistorie, maar de archeologie van Precolumbiaans Peru. In dat land liggen de zogeheten Nazca-lijnen, die in pseudowetenschappelijke kring grote bekendheid genieten. Het gaat om allerlei geometrische vormen en dierenfiguren – een condor, een spin, een aap, een pelikaan – die in het woestijnzand zijn aangelegd door de stenen in de bodem te drukken. Vanuit de lucht bezien zijn ze erg spectaculair en dat bewijst dat de goden kosmonauten waren. Of zoiets.

Uiteraard hebben we die hypothese niet nodig, al blijft het curieus dat deze figuren zó aangelegd zijn dat je ze uit de lucht het beste kunt bekijken. Tot voor kort waren er ongeveer 400 bekend, en ze lijken te zijn aangelegd door mensen van de Nazca-cultuur, tussen de 200 v.Chr. en 900 na Chr.

Met satellietfoto’s is het aantal bekende figuren in de laatste jaren met nog dertig uitgebreid, maar het leek erop dat alles wat te zien was, inmiddels wel was gevonden. Kort geleden maakte een Japans onderzoeksteam echter bekend dat het dankzij artificiële intelligentie zo’n 300 extra figuren had gevonden die voor het menselijk oog maar moeilijk zichtbaar waren, terwijl de computer ze wel had herkend. Daarmee beginnen ook patronen zichtbaar te worden: de grotere figuren lijken te liggen langs de wegen naar tempels.

Samenvattend: we kunnen meer weten dan we nu weten. Meer informatie hier.

In april 2027 organiseer ik een mooie reis naar Spanje. Heeft u belangstelling? Kijk eens hier. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.