De gladiatoren van Halikarnassos

Gladiatrices op een reliëf uit Halikarnassos (British Museum, Londen)

Het bekende, hierboven afgebeelde reliëf van de twee vrouwelijke gladiatoren Amazon en Achillia (te zien in het British Museum te Londen) en een ander, even beroemd reliëf, dat van de secutor Hilaros, komen allebei uit Bodrum, het antieke Halikarnassos. Het zijn echter niet de enige gladiatorenreliëfs uit deze stad. Tijdens mijn bezoek aan het kasteel van Bodrum, waar ook het Archeologisch Onderwater Museum is gevestigd, zag ik nog vijf andere reliëfs waarop gladiatoren of gladiatorenwapens zijn te zien. Ze staan allemaal buiten, verspreid over een tuin waar ook andere stèles en zuilfragmenten zijn te zien. Helaas stond nergens een bordje met informatie over vindplaats en datering.

Vijf gladiatoren uit Halikarnassos

Het eerste reliëf dat ik tegenkwam, was van een zogeheten scissor ofwel, in het Grieks, een arbelas, die in zijn linkerhand geen schild draagt maar een mes in de vorm van een lunula (halve maan). Het valt niet uit te maken of hij een maliënkolder, een lorica squamata of alleen een tunica draagt. Dit reliëf heeft dezelfde dimensies als de reliëfs van Amazon en Achillia en van Hilaros. Ook staat hij in dezelfde aanvalshouding als Amazon en Hilaros, maar zijn tegenstander ontbreekt.

Het tweede reliëf toont een retiarius genaamd Kallimorfos. Hij staat niet in een aanvalshouding, maar kijkt ons frontaal aan. Hij houdt in zijn linkerhand de drietand en draagt op zijn linkerarm een manica die ook zijn schouder en linkerborst bedekt. Dus hij draagt geen galerus meer, maar de typische uitrusting van een zogeheten zware retiarius zoals die het vanaf de tweede eeuw in de oostelijke provincies van het Romeinse Rijk optrad.

Het derde reliëf toont alleen gladiatorenwapens: een rond schild, een helm met een rand maar zonder kam, een zwaard en een lanspunt. De kamloze helm moet die zijn van een eques, “ruiter”, want de hoplomachus, die eveneens met lans en rond schild vocht, droeg wel een helm met kam. Het is niet zeker hoe de equites de arena binnenkwamen: te paard of te voet. Ook weten we niet of ze hun gevecht begonnen met het werpen van speren.

Het vierde museumstuk is slechts een fragment van een reliëf. We zien alleen twee benen en het onderste deel van een lendendoek. We zien dat deze gladiator beenbeschermers draagt die reiken tot het midden van de bovenbeen. Er zijn twee soorten gladiatoren geweest die zulke hoge beenbeschermers droegen: de thraex en de hoplomachus. Een schild en een steekwapen zijn niet te zien, wat de identificatie bemoeilijkt. Een rechte dolk (pugio) zou een aanwijzing zijn geweest voor een hoplomachus, terwijl de kromme sica het standaardwapen was van een thraex.

Het laatste reliëf toont het bovenlichaam van een gladiator met twee overwinningskransen. De helm heeft een gladde kam zoals bij een secutor, maar ook een rand rond de nek, die de schouders beschermt. Er is nog een stukje van zijn schild te zien. In zijn rechterhand heeft hij een korte dolk: een pugio in plaats van een zwaard. De vorm van zijn helm identificeert hem als een secutor, de gewone tegenstander van de retiarius.

Interpretatie

Wat tonen deze reliëfs? Als je naar het reliëf van Amazon en Achillia kijkt, zie je het enige complete reliëf waarop twee vechters in een gevechtshouding tegenover elkaar staan. De namen van de vechters zijn vermeld en ook de uitkomst van hun gevecht: een gelijkspel. Meer over dit reliëf hier.

De secutor Hilaros, de naamloze scissor en de naamloze secutor staan ook in gevechtshouding. Ze kijken naar hun tegenstander, maar die ontbreekt, en we vernemen ook de uitkomst niet. Het reliëf met de secutor lijkt een grafsteen, want er zijn twee overwinningskransen te zien.

De reliëfs van Amazon en Achillia, van Hilaros en van de scissor kunnen heel wel deel hebben uitgemaakt van een (graf)monument voor een magistraat die een door hem aangeboden munus (gladiatoren-evenement) wil herdenken. Het is vergelijkbaar met het grafmonument van Gnaeus Alleius Nigidius Maius bij de Porta di Stabia in Pompeii.noot M. Osanna “Games, Benquest, Handputs, and the Population of Pompeii as Deduced from a New Tomb Inscription”, in: Journal of Roman Archaeology 31, 2018, pp. 310-322.

Het ontbrekende amfitheater

Maar waar vochten de gladiatoren? Een amfitheater is in Halikarnassos nooit gevonden. In het oostelijke deel van het Imperium Romanum werden echter vaak theaters en stadia gebruikt voor dieren- en gladiatorengevechten.

Het is bekend dat er in Halikarnassos een stadium is geweest, dat gedeeltelijk is opgegraven en later weer overbouwd.noot P. Roos, “The Stadia in Caria”, in: Arkhaia Anatolika 5, 2022, pp. 24-36. Een andere mogelijkheid kan het theater zijn geweest, waar volgens de Duitse historicus Rüdiger Gogräfe de rand van de orchestra zo is gebouwd dat een borstwering voor dierengevechten is te installeren.

Waar ze ook plaatsvonden, we hebben bewijs voor diverse gladiatorenmonumenten in Halikarnassos. Dat rechtvaardigt de conclusie dat zulke gevechten in die stad populair zijn geweest.

[De gastauteurs nemen het deze dagen over. Vandaag was dat Svenja Fabian-Grosser. Bedankt Svenja!]