Waarom bestaat er eigenlijk zoiets als oorlog? De mens is vanzelfsprekend niet de enige soort die zichzelf te gronde richt. Andere primaten, zoals stokstaartjes en chimpansees, weten er ook wel raad mee, dus het lijkt me geen al te woeste aanname dat agressie diep in ons zit. Het lijkt er bovendien op dat groepsdwang een rol speelt: stokstaartjes vechten als roedels tegen andere roedels. Het gedrag van de vroegste mensen zal dus niet heel anders zijn geweest dan het conflict aan het begin van 2001. A Space Odyssey.
Archeologisch bewijs?
We redeneerden in de vorige alinea vanuit een algemeen biologisch patroon, net zoals we doen als we het hebben over de oorsprong van de menselijke taal. Archeologen hebben echter ook direct bewijs gevonden voor menselijke agressie, zoals kannibalisme in het Paleolithicum, waarbij overigens meestal onduidelijk is of het slachtoffer vooraf werd gedood of dat men zich tegoed deed aan iemand die al overleden was. Verder is er geen enkel bewijs voor collectief geweld. Oorlog is, om zo te zeggen, niet iets waar ze in de Steentijd aan deden.
Een eerste, heel ambigue aanwijzing daarvoor is er in het twaalfde millennium v.Chr. in Jebel Sahaba, in het uiterste noorden van Soedan. Daar zijn de geraamtes ontdekt van negenenvijftig mensen die gewelddadig aan hun einde zijn gekomen. Dat er vervolgens werk is gemaakt van een nette uitvaart, suggereert echter een rituele dood; deze mensen zijn niet gesneuveld in een oorlog, maar lijken meer op mensenoffers.
Sociale ongelijkheid
We krijgen pas onloochenbaar bewijs voor oorlogvoering als we al een flink eind in het Neolithicum zijn gevorderd. Ergens rond 5300 v.Chr. ontstaan er verschillen in huizenbouw en grafrituelen, en die weerspiegelen groeiende ongelijkheid. Anders gezegd, er ontstaan groepen die meer en minder profiteren van wat de samenleving zoals produceert, en daardoor ontstonden er, zoals Adam Smith rond 1776 al wist, diverse klassen, die niet dezelfde belangen hadden. Zo bezien is de geschiedenis van alle sinds 5300 v.Chr. bestaande maatschappijen een geschiedenis van klassenstrijd. Burgeroorlog is ouder dan oorlog.
De vraag is natuurlijk wat daarvan de inzet kan zijn geweest. Waarom streed men? In zijn recente boek Dageraad laat Johan Hendriks diverse theorieën de revue passeren. Ging het om bezit, zoals Karl Marx opperde? Of om gezag, zoals Max Weber schreef? Of moeten we Herbert Marcuse volgen, die de vraag omkeerde en niet het conflict centraal stelde, maar erop wees dat de machtigere klassen de machteloze klassen apaiseerden door ze zicht te laten houden op een betere toekomst? Dat zou voor bijvoorbeeld de Bandkeramiekcultuur
kunnen betekenen dat de bewoners van de grote huizen ook de (mogelijk aan hen ondergeschikte) inwoners van de kleinere huizen voorzagen in hun voedselbehoefte, waardoor ze én afhankelijk én weinig opstandig waren.
Hendriks noemt diverse voorbeelden van archeologisch bewijs voor neolithisch collectief geweld, m.a.w. voor iets dat we als “oorlog” kunnen typeren. Vanaf het moment dat de ongelijkheid toeneemt, heeft er collectieve agressie bestaan, zoveel is duidelijk, maar Hendriks blijft voorzichtig als het gaat om de duiding daarvan. De precieze inzet blijft in het ongewisse en denkelijk was die ook niet altijd dezelfde. Maar toen oorlog eenmaal deel uitmaakte van het menselijk repertoire, werden we er beter in. In de Bronstijd werden de bijlen en messen die we al hadden, aangepast tot strijdbijlen en zwaarden.
Onrobuuste informatie
Terwijl ik dit deel van Hendriks’ boek las, voelde ik het meest voor Marcuses omkering: de wortels van de (burger)oorlog zijn het probleem niet, veel interessanter zijn de mechanismen om conflicten te bedwingen. Bied je tegenstanders perspectief, verdeel ze door de aandacht af te leiden met een (schijn)tegenstander, presenteer de bestaande situatie als de natuurlijke, als de onvermijdbare, als de door de goden gesanctioneerde. De stem van god klinkt nogal eens als die van de heersende klasse.
Dat klinkt allemaal heel logisch, en wie weet was het in het diepe verleden ook wel zo, maar feitelijk projecteren we zo onze eigen ideeën over geweld en heerschappij op de schaarse en ambigue gegevens over de Oudheid. I.D.O.H.Z.O. oorlog – ja, zeker, maar we moeten ons er bewust van zijn dat oudheidkundige data zelden werkelijk robuust zijn. We zullen de vraag naar de herkomst van oorlog op een andere manier moeten beantwoorden dan met het oudheidkundig instrumentarium, en helaas is er voldoende bewijs dat wel voldoende robuust is.
Zelfde tijdvak
Het ontstaan van Byblosmei 17, 2018
MoM & misverstand: Natuurgodsdienstenaugustus 3, 2020
Culturele eerstesjanuari 27, 2016
“Waarom bestaat er eigenlijk zoiets als oorlog? De mens is vanzelfsprekend niet de enige soort die zichzelf te gronde richt.”
De vraag gaat over het verleden, de constatering over de toekomst. Feitelijk heeft Homo Sapiens zich tot dusverre helemaal niet te gronde gericht. Een kleine miljoen jaar geleden vormden onze directe voorouders een bedreigde diersoort; nu lopen er ettelijke miljarden rond. Evolutionair gesproken is de Homo Sapiens een doorslaand succes, slechts overtroffen door bruine ratten, kakkerlakken, diverse miersoorten en nog zo wat.
Ik denk dat dat succes veroorzaakt is door de opmerkelijke combinatie van samenwerking en concurrentie. En oorlog is daar een extreme versie van. Sociaal-darwinisme is flauwekul, omdat het oorzaak en gevolg verwisselt. Oorlog is een gevolg van die opmerkelijke combinatie,.
Uiteraard is dit slechts een biologisch antwoord en dus ruimschoots onvolledig. Er zullen ongetwijfeld aanvullende sociale verklaringen (nodig) zijn. Het genoemde historische onderzoek bevestigt echter dat oorlog een gevolg is.
“presenteer de bestaande situatie als de natuurlijke”
Ondanks de genoemde praktische moeilijkheden (gebrek aan data) ligt hier een mooie taak voor geschiedkundigen. Ik wil er aan toevoegen dat ook “natuurlijke situaties” aan grote veranderingen onderhevig kunnen zijn. Dus het is een beroerd excuus om ons er bij neer te leggen.
Ik blijf nieuwsgierig maar de boekhandel kan het niet normaal bestellen en de website blijft onbereikbaar. De uitgever bewijst Hendrikse geen dienst zeg.
Ja, dat is voor Hendriks best wel lastig, en dus ook voor de Nederlandse cultuur, want we blijven zo nodeloos verstoken van goede informatie.
Mijn boekhandel in Amersfoort heeft kans gezien het te bestellen, dus het kan wel
Waarom kon Johan Hendriks dan geen ‘normale’ uitgeverij vinden?
Op het onderwerp: ‘linksistische’ denkers lijken hier de voorkeur te krijgen.
Geloven we nou echt dat er in de hele lange vroege geschiedenis van de Homo’s geen ‘inter’- of ‘intra’-groepelijke’ agressie plaatsvond? Misschien liet die geen duidelijke sporen na – en was de schaal stukken kleiner. Het zou kunnen.
Op 16 oktober had Johan Hendriks een kort interview op Radio 1 https://www.nporadio1.nl/fragmenten/de-nieuws-bv/0199ed0c-dcf2-7099-99c8-e3c70697ba6e/2025-10-16-waarom-de-eerste-bewoners-van-europa-net-zo-modern-waren-als-nu
Hendriks heeft nog steeds een hoge dunk van Sapiens van Juval Harari – Ai?🤔
Ik ben het ook niet in alles met Hendriks eens; in mijn eerste blogje schreef ik dat de insteek dat de mensen vroeger niet “primitief” was, veertig jaar geleden misschien actueel was, maar nu niet.
Maar we hoeven het ook niet met elkaar eens te zijn. Hendriks’ boek is de synthese die we nodig hebben en hij is een geboren didacticus.
Ik denk dat Hendriks geen normale uitgeverij heeft kunnen vinden omdat hij de inhoud belangrijker vindt dan zijn egootje. Als je maar voldoende narcistisch bent, druk je deskundiger mensen weg, kom je op teevee en kun je de grootste flauwekul als boek verkopen.
Ik weet niet of je helemaal eerlijk bent als je de auteurs “links” noemt. Adam Smith geldt althans als liberaal. Voor het overige: sociale ongelijkheid trekt nu eenmaal wat meer aandacht bij mensen die onrecht aanklagen – en dat kunnen socialisten zijn, maar ook rechtse christenen.
Marx en Marcuse werden nogal benadrukt. Ook de suggestie dat de eerste conflicten begonnen als een ‘soort’ klassenstrijd – toch weer een echo van een ‘primitief oer-communisme’ dat teloor zou zijn gegaan…?
Ik heb dus onlangs een boek ‘The Invention of Prehistory’ gescand dat erop neerkomt dat we eigenlijk niets van die tijd weten (qua mentaliteit), de ideeën daarover eigenlijk altijd neerkomen op projecties uit de eigen tijd van onderzoekers en dat er ‘dus’ mee opgehouden moet worden erover te speculeren. Gaat zeker dat laatste wel erg ver, het boek heeft ook zijn invalshoek (‘wokerig linksig’) en kanttekeningen, er blijft toch het nodige hangen in het hoofd.
Ik wil uitgeverij Fagus overigens niet diskwalificeren of zo, of Johan Hendriks, maar als je zo weinig bereik hebt als uitgever bewijs je de archeologie- en oude geschiedenis sector in Nederland geen dienst, toch?
De website is wel degelijk bereikbaar, maar zij is niet veilig. Dat houdt in dat de communicatie tussen jouw apparaat (computer, mobiele telefoon o.i.d.) en die website onderschept (en zelfs gewijzigd) zou kunnen worden. Het is dus niet verstandig om via zo’n verbinding een betaling te doen, een adres of telefoonnummer door te geven dat je geheim wilt houden etc. Als je je je beperkt tot lezen kan het niet veel kwaad.
En voor alle duidelijkheid: op de website vind je een postadres en een telefoonnummer via welke je je bestelling door kunt geven en een bankrekeningnummer via welke je de bestelling kunt betalen (ik neem aan krijg je je bestelling ook wel als je het boek betaald en bij de betaling aangeeft waar het naar toe gezonden moet worden).
Zo’n ouderwetse manier van bestellen is eigenlijk wel passend voor een boek over de oertijd. 😉
Bij de bestelling van het boek via uitgeverij Fagus wordt nog eens 7,50 aan verzendkosten in rekening gebracht, zo ben je dus 42,50 kwijt. Bij bestellingen via boekhandels ontloopt je die extra kosten (bijna altijd.)
“Dat er vervolgens werk is gemaakt van een nette uitvaart, suggereert echter een rituele dood; deze mensen zijn niet gesneuveld in een oorlog, maar lijken meer op mensenoffers.”
Dat kan, maar het kan ook zijn dat hun partij de oorlog heeft gewonnen en ze dus uitgebreid de tijd konden nemen om hun doden te herdenken. De verliezers zal je niet meer terugvinden. Lijkt me om zijn minst een even goede verklaring.
Ik heb meer het gevoel dat oorlog ontstaat als er (te) veel mensen van beperkte (voedsel) bronnen gebruik moeten maken. Oorlog ontstaat niet zo gemakkelijk als je eerst 50 km moet lopen om je buurman een kopje kleiner te maken om zijn voedselvoorraad in te pikken.
Recent verscheen het boek “Waarom we vrede willen, maar oorlog voeren” van Harald Meller e.a. waarin zij ook op zoek gaan naar de wortels van het geweld.
Er zijn verscheidene alternatieve verklaringen voor een netjes ogende begrafenis van slachtoffers van ogenschijnlijke massamoorden. De eerste is de terugkeer van mensen die bijtijds hun aanvallers hebben kunnen ontvluchten. De tweede is de ordentelijke begrafenis door nabestaanden van slachtoffers van epidemieën. En de derde is de angst van de daders voor de wraak van de zielen, geesten of hoe men ze maar noemen wil. Egyptische grafrovers vernielden om die reden reliefs, zoals o.m. te zien in het RMO. En noordelijke volken begroeven een gedode beer uit angst of eerbied.
In de Westhoek vind je vele mooi verzorgde militaire begraafplaatsen, ook Duitse. Respect voor de gesneuvelden is dus ook een motief, tenminste in ons tijdgewricht.
“Verder is er geen enkel bewijs voor collectief geweld. Oorlog is, om zo te zeggen, niet iets waar ze in de Steentijd aan deden.”
Echt wel.
Heel lang werd gedacht dat ook de Bronstijd een fijne periode was. Tot langzaamaan een beeld ontstond van zwaar beveiligde nederzettingen en massagraven, en een eerste slagveld is ook al gevonden (Tollense).
Er is wel degelijk bewijs voor massaal geweld in de Steentijd. Al sinds 1983 zijn er zijn Neolithische massagraven gevonden in Midden-Europa en Spanje. Het oudste ‘fort’ dateert van c. 8000 jaar geleden en is gevonden in Siberië en maakt deel uit van een samenleving waar het nodig was versterkingen om hun huizen te bouwen (Amnaya cultuur).
Oorlog was ook al iets waar ze aan deden in de Steentijd.
Tollense slagveld:
Steentijd bloedbaden:
Amnaya:
Effe verder lezen Robert. Ik had het over het Paleolithicum, je voorbeelden zijn uit het (late) Neolithicum.
Even reageren met een flauwe dooddoener: de afwezigheid van bewijs is geen bewijs van afwezigheid. Ook van toepassing op grafmonumenten van heersers uit de oudheid, en van uitgestrooide ex-geleerden… 🙁