In het vorige blogje vertelde ik over het optreden van Montanus, een profeet die leefde rond het midden van de tweede eeuw. Op gezag van ene Apollinaris van Hierapolis vertelt Eusebios van Caesarea iets over Montanus’ opvattingen. De kerkhistoricus heeft geen goed woord over voor die zogeheten Nieuwe Profetie.
Montanus stond echtscheiding toe en legde vastenregels op. Hij riep de dorpjes Pepouza en Tymion in Frygië uit tot [Nieuw] Jeruzalem, om zo aanhangers te lokken. Verder stelde hij mensen aan die cadeaus aannamen en tevens ontwierp hij een systeem om geschenken te ontvangen alsof het bijdragen waren voor zijn kerk. Hij betaalde zelfs mensen om zijn dwaalleer te verkondigen.noot
Schandelijk natuurlijk, dat je je personeel betaalt!
Tot de montanisten behoorde ook iemand die een circulaire over de Nieuwe Profetie publiceerde en daarvoor in de gevangenis belandde. Over een andere montanist vernemen we dat hij wegens roof werd veroordeeld, maar zich wist vrij te kopen door collectegeld van een van de christelijke gemeenschappen in Efese.
De volgende generatie
Het liep niet goed af met Montanus. Apollinaris erkent niet heel goed van de details op de hoogte te zijn, maar noteert dat Montanus en Maximilla zich zouden hebben verhangen, “net als de verrader Judas”. Apollinaris’ aarzeling zou erop kunnen duiden dat Montanus en Maximilla ter dood zijn gebracht, wat in andere christelijke kringen kan zijn uitgelegd als zelfmoord. Immers, in de mondelinge overlevering kan het verschil tussen “ophangen” en “zich ophangen” verdwijnen, zeker als er een verontwaardigde parallel met Judas valt te scheppen.
Op gezag van Apollinaris, die erkent dat het volgende slechts wordt verteld, vervolgt Eusebios:
In brede kringen vertelt men dat een zekere Theodotos één van de eerste verkondigers was van die zogenaamde Nieuwe Profetie. Men zegt dat hij ooit in vervoering raakte en zich, vertrouwend op een verleidende geest, liet opheffen en werd opgenomen in de hemelen. Later werd hij neergeworpen en kwam ook hij op een akelige manier om het leven.noot
Het is niet helemaal duidelijk waarom Apollinaris/Eusebios dit vermeldt, maar hij noemt onmiddellijk daarna uitspraken die zouden zijn geopenbaard door de geest van Maximilla.
Ik word uit de kudde schapen verjaagd als ware ik een wolf. Ik ben echter geen wolf, maar ik ben het Woord, de Geest en de Macht.noot
Misschien is het verband tussen deze twee stukjes informatie dat Theodotos deze woorden optekende.
Van Montanus naar Eirenaios
Eusebios’ beschrijving van het montanisme houdt hier op. Hij vervolgt met het optreden van Eirenaios van Lyon, een bisschop die zich in het laatste kwart van de tweede eeuw toelegde op het definiëren van de christelijke leer. Hij is een sleutelfiguur voor de proto-orthodoxie, die zich bij hem afbakent van andere vormen van christendom, zoals gnosis en montanisme. Eusebios heeft niet méér informatie over de montanisten, of onderdrukt die informatie omdat ze gênant was. Het waren namelijk niet de geringsten die er sympathie voor voelden: bisschop Hippolytus van Rome, bijvoorbeeld, en ook de belangrijke auteur Tertullianus.
Laatstgenoemde vertelt dat een bisschop in Rome (vermoedelijk Hippolytus) de profetische gaven van Montanus, Priscilla en Maximilla had erkend maar dat later een zekere Praxeas deze (of een latere) bisschop van Rome vals had geïnformeerd en had verleid zijn erkenning van het montanisme weer in te trekken.noot Uit deze weergave volgt dat Tertullianus en een van Romes bisschoppen sympathiseerden met de Nieuwe Profetie.
Latere bronnen
Er zijn nog latere bronnen, die aan de montanisten allerlei nare eigenschappen toeschrijven, zoals incest. Montanus zelf zou eigenlijk priester zijn van Kybele. We bevinden ons hier in de sfeer van de antieke polemiek; over de religieuze vernieuwingen van keizer Heliogabalus vertelde men soortgelijke zaken. De toon was echter al eerder gezet: het is bijvoorbeeld ronduit misleidend als Apollinaris zegt dat Montanus echtscheiding propageerde, terwijl het feitelijk ging om vrouwen die hun echtgenoot verlieten.
Ik wil nog eens naar dat latere materiaal gaan kijken, want ik heb nog nergens ontdekt waar sprake is van een maat op het lijden die vervuld moet worden. Martelaarschap? Ja. Eindtijdverwachtingen? Wie een “nieuw Jeruzalem” sticht, lijkt daar rekening mee te houden. Maar dat de wederkomst van Christus wordt bespoedigd als gelovigen de maat van het lijden sneller vulden en daartoe het martelaarschap opzochten, daarvoor heb ik (nog) geen aanwijzingen gevonden. De reageerpanelen staan voor u open.
Hoezo dwaalleer?
Ik lees dat het montanisme zich vanuit Anatolië verspreidde naar Italië en Africa. Maar waarschijnlijk is er iets anders aan de hand. Want zo vreemd zijn de ideeën nou ook weer niet die Eusebios op gezag van Apollinaris doorgeeft.
- Glossolalie ofwel klankentaal staat vermeld in het Nieuwe Testament.
- De Didache documenteert het optreden van profeten/apostelen.
- Vrouwen hadden in het christendom lange tijd belangrijke taken.
- Paulus had een visioen van een tenhemelopneming.
- De Eindtijdverwachting behoort tot de kern van de christelijke leer.
Hoe nieuw was die Nieuwe Profetie dus? Is het niet feitelijk een voortzetting van een oorspronkelijk, charismatisch christendom? Kan het zijn dat de vernieuwing juist zat bij mannen als Eirenaios van Lyon, die een kerk begonnen te organiseren, bepaalden dat er één leer moest zijn en die ook vastlegden? Was de feitelijke vraag in de late tweede eeuw niet wat bepalend was voor het geloof: de openbaring (al dan niet in de vorm van klankentaal) of een kerkelijk kader? Ik weet het allemaal niet, al zie ik dat deze vragen ook door anderen zijn opgeworpen. In elk geval: er valt nog veel te ontdekken, te verbazen, te genieten.
Zelfde tijdvak
Het badhuis in Heerlenoktober 22, 2020
De Kushana’saugustus 20, 2025
Een overleden hondoktober 4, 2025
Er is wel geopperd dat Montanus een voormalig priester van Cybele is geweest.
Het Montanisme heeft in die zin invloed gehad, dat het de bewustwording van katholiek tegenover spiritualistisch en ascetisch Christendom heeft verhaast.
Noch het liberalisme van de gnostici, noch de ongeremde prediking van predikers en pneumatici werden tenslotte getolereerd. De strijd ging tussen enerzijds ambtsdragers met sacramenten en anderzijds spiritualisten of pneumatici.
Nog meer interessants over het Montanisme in: ‘Het oudste Christendom en de antieke cultuur’, Hfdst. ‘Het Christendom van de na-apostolische tijd en de Gnostiek’, sub d ‘Montanus’.
“Immers, in de mondelinge overlevering kan het verschil tussen “ophangen” en “zich ophangen” verdwijnen”
Ze spraken destijds vast geen Nederlands, dus dit zal iemand moeten aantonen voor het Grieks en/of Latijn.
Het gebruikte woord is ἀναρτῆσαι van ἀνᾰρτᾰ́ω “ophangen” maar dan in combinatie met ἑαυτοὺς – “zichzelf”.
Voor een executie, waarbij het onderscheid tussen ophangen, kruisigen of zelfs spietsen niet altijd duidelijk is, gebruikt het Grieks σταυρόω, ἀνασταυρόω of, specifiek voor ophanging κρεμάννυμι. Met de disclaimer dat ik geen expert in Grieks ben.
Waa ophanging aan een touw überhaupt een toegepaste executienethode in deze periode van het Romeinse rijk?
Goede vraag. Het gold in elk geval als minder eervol dan onthoofding of het openen van de aderen. Maar de precieze frequentie waarmee het voorkwam, ik heb werkelijk geen idee.
Ruben Van Wingerden schreef een boek over Romeinse kruisiging en onderzoekt daarin ook de terminologie. Er worden nogal wat verslagen vijanden opgehangen in de Oudheid, maar het is vaak niet duidelijk wat hiermee bedoeld wordt: vastgebonden en/of vastgenageld aan een boom, een paal, een kruis zoals wij het ons voorstellen? Als executiemethode of na de dood?
“Schandelijk natuurlijk, dat je je personeel betaalt!”
Ik denk niet dat het daarom ging Jona.
Nee, ik ook niet. Als iemand betaald wordt om het geloof te verkondigen wordt het toch wat minder geloofwaardig.
Laster of niet, het komt op mij over als een sekte. De persoonscultuur, het verbreken van sociale banden van volgelingen, het aannemen van giften voor persoonlijke doeleinden.