Petrus in Rome (1)

Ik merkte vorige week terloops op dat we feitelijk niet weten wat er is geworden van Petrus na zijn verblijf in Antiochië. Ik kreeg de terechte opmerking dat allerlei antieke bronnen vertellen dat Petrus was in Rome, waar ook zijn graf wordt aangewezen in (of beter: onder) de Sint-Pietersbasiliek. Dit is interessante materie, en dit blogje groeide als vanzelf.

De bronnen

De informatie over Petrus’ optreden na de kruisiging komt erop neer dat hij als een van de eersten verkondigde dat Jezus was opgestaannoot 1 Korintiërs 15.5; Lukas 24.34; Johannes 21.1-14. en dat hij een rol speelde in de jonge kerknoot Galaten 1.18; Galaten 2.7-9. of daar zelfs leiding aan gaf. noot Handelingen 1.15-12.18. Ik verklap geen geloofsgeheim als ik vertel dat Petrus in Antiochië ruzie kreeg met Paulus.noot Galaten 2.11-14. De rotskerk die in Antiochië wordt toegeschreven aan Petrus, is als gebouw jonger, en de toeschrijving zelf is nog veel jonger.

Tot en met Antiochië kunnen we de levensweg van Petrus dus volgen en is er geen probleem. Een stuk minder zeker is een verblijf in Korinthenoot 1 Korintiërs 1.12, 3.22.; sterker is het bewijs voor een marteldood. Dat wil zeggen: een passage uit het Evangelie van Johannesnoot Johannes 21.18-19. behelst een voorspelling dat Petrus zal sterven ter ere van God, en ik geloof niet dat deze woorden ooit anders zijn gelezen dan als aanwijzing voor een executie. Dat de passage zou verwijzen naar een kruisiging, lijkt er overigens niet te staan. Ook andere bronnen suggereren de marteldood, zoals de Eerste Brief van Clemens,noot 1 Clemens 5.4. die dateert uit de vroege tweede eeuw.

Ik noem ook nog de Handelingen van Petrus, daterend uit de late tweede eeuw: bij mijn weten de eerste vermelding van Petrus’ kruisiging.noot Handelingen van Petrus 37. De auteur beweert dat de man ondersteboven is gekruisigd, wat niet inconsistent is met wat we weten over het Romeinse beulswerk.noot Seneca, Troostbrief aan Marcia 20. De auteur van de Petrushandelingen legt de stervende ook nog een toespraak in de mond waarin hij beweert dat sinds de opstanding van Christus de hele kosmische ordening is omgekeerd.

Petrus’ opvolgers

Die toespraak is literair sterk, maar of het werkelijk is gebeurd zoals de auteur van de Handelingen van Petrus een ruime eeuw na de gebeurtenissen noteerde, valt niet uit te maken. Het kan zijn dat hij toegang had tot betrouwbare informatie die de gelovigen mondeling hebben doorgegeven, maar ook het omgekeerde is denkbaar. (Een ruime eeuw na de dood van Cyrus de Grote werden daarover al drie verschillende verhalen verteld, en dan hebben we het over een wereldberoemde koning.)

Naarmate de tijd vordert, worden de bronnen specifieker. De christelijke auteur Tertullianus vermeldt rond 200 als eerste dat Petrus ten tijde van keizer Nero was gekruisigd. Een ruime eeuw later weet Eusebios van Caesarea te melden dat het graf is op de Vaticaanse heuvel, wat hij baseert op een oudere bron, een zekere Gaius, die leefde aan het begin van de derde eeuw. Op diens gezag vertelt Eusebios dat er een tropaion (grafmonument voor een martelaar) is op de Vaticaanse heuvel.noot Eusebius, Kerkgeschiedenis 2.25.6-7.

De interpretatierichting is dus duidelijk: een (sterke) aanwijzing dat Petrus de marteldood stierf, groeit uit tot de claim dat dit gebeurde in Rome, wordt een executie door middel van kruisiging, wordt toegevoegd aan de vervolging door Nero en tot slot uitgebreid met een graf op de Vaticaanse heuvel.

Wat maakt het uit?

Maar wat doet het er eigenlijk toe, of Petrus in Rome was, of hij daar is gedood, of dit door kruisiging gebeurde? Wat is de inzet? Ondanks het grote aantal publicaties over dit onderwerp is het simpele antwoord dat dit gaat om de schaduw van een ezel.

Althans: tegenwoordig. De pausen hebben in de loop der eeuwen nogal wat werk gemaakt van het feit dat zij het hoofd van de kerk zouden zijn, en beriepen zich daarbij op het feit dat ze als bisschop van Rome de erfgenamen waren van Petrus. Voor het gezag van de paus deed het er dus wél toe of Petrus in Rome lag begraven; ik noemde dat al eens. Het waren vaak protestantse geleerden die eraan herinnerden dat er geen eerste-eeuws bewijs is voor Petrus’ verblijf in Rome en het waren vaak katholieke geleerden die erop wezen dat absence of evidence is no evidence of absence en attendeerden op het toch vrij oude tweede-eeuwse bewijs.

Beide groepen hadden een punt. En tegenwoordig doet het er allemaal zo veel niet meer toe. Maar dat was dus ooit anders, en dat brengt ons bij de claim uit 1950 dat in de Sint-Pieterbasiliek een graf was ontdekt dat mogelijk van Petrus was. De claim zelf was voorzichtig geformuleerd, maar de nuances vielen al snel weg.

[Wordt om 9:00 vervolgd]