Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer gemopper op de journalistiek, twee petities voor bedreigde geesteswetenschappelijke instellingen, maar ook een leuk einde.

Caesar in Tongeren

Al een tijdje ligt de hypothese op tafel dat de Eburonen van koning Ambiorix het Romeinse Veertiende Legioen van Julius Caesar hebben verslagen in de omgeving van Berg, een piepklein en – u raadt het al – hoog gelegen kerkdorpje onder de rook van Tongeren. Tot de argumenten voor die hypothese behoren dat de naam Atuatuca, die wordt gebruikt voor zowel de plaats van de Romeinse nederlaag als het latere Romeinse stadje, over maar een korte afstand verplaatst hoeft te zijn; verder, dat er een oude cultusplaats was; bovendien dat er zoveel munten zijn gevonden dat aannemelijk is dat dit de centrale plaats was van de Eburonen. Ik heb er eerder over geschreven en steeds als ik op weg ben van Maastricht naar Tongeren, fiets ik even over die bult in de hoop archeologen tegen te komen.

In dit gebied staat namelijk al jaren de aanleg van een grote rondweg gepland, waardoor archeologisch onderzoek noodzakelijk is. Inmiddels is dat zo ver. Het gaat om proefsleuven, feitelijk dus een test, en het grotere onderzoek moet nog komen als die weg zal worden aangelegd. Desondanks jubelt het nieuwsbericht al over de mogelijke toeristische exploitatie.

Zo zijn de media toch maar mooi ons venster op de wereld. Goed geblindeerd.

Beste journalisten: je kunt óók vertellen dat archeologie het formuleren en testen van hypotheses is, want dat is wat de archeologen in Berg momenteel doen. En nog beter: hier dragen ze materiaal aan op het snijvlak van twee deelgebieden met twee waarheidstheorieën. Juist hier was het mogelijk de lezers het gezever over hypothetische toeristische exploitatie te besparen en hun een verhaal te vertellen dat wél boeiend is. En beste archeologen: misbruik de journalistiek toch niet steeds om naar fondsen te hengelen, maar gebruik ze waarvoor ze is, namelijk om mensen te informeren, om begrip en draagvlak te scheppen.

Maar goed. Een kennis van me zag de zonzijde: de nóg gemakzuchtigere invalshoek “Asterix” is tenminste genegeerd.

Ach ja, Herculaneum weer eens

In mei 2019 werd al geschreven over het onderzoek naar de verkoolde papyri uit Herculaneum. De toen voor het eerst gelezen tekst was een zinnetje uit de Historiën van Lucius Annaeus Seneca Senior (de vader van de filosoof). Dat kwam destijds niet fijn in het nieuws, want het was blijkbaar relevanter te vermelden dat de ontdekster een nog jonge vrouw was. Dat ergerde me destijds voldoende om erover te bloggen.

Wie zeven jaar geleden nog niet wist hoe onderzoekers verkoolde papyri onderzoeken, kon het drie jaar later ontdekken: in 2022 verscheen een mooi open access-boek voor het grote publiek, Die Papyri Herkulaneums im Digitalen Zeitalter van Kilian Fleischer. Ik had er toen in Bedrieglijk echt al over geschreven. Uiteraard leest niet iedereen alles, maar je kunt anno 2026 met de beste wil van de wereld niet volhouden dat het ontcijferen van de papyri uit Herculaneum op een of andere manier nog nieuws zou kunnen zijn.

En toch blijft het verhaal over artificiële intelligentie en andere technieken maar terugkomen alsof het nieuws is, zoals in

1. dit stuk van vorige week,
2. dit stuk van de week er vóór,
3. dit stuk uit de New Scientist, toch een serieus medium.

Alle drie gaan ze over de techniek, alle drie vertellen ze wéér dat ook oudheidkundigen werken met AI. Alleen het eerste van die drie stukken bevatte informatie die niet ook vijf jaar geleden gepubliceerd had kunnen zijn. Inmiddels zijn namelijk tweeëntwintig kolommen leesbaar gemaakt uit een papyrus met een tekst uit de kring rond de stoïcijn Chrysippos (waarmee overigens een oude wens van Johann Joachim Winckelmann alsnog in vervulling gaat).

Oudheidkundigen kunnen inmiddels meer vertellen over de aard van de bibliotheek, waar dus stoïcijns materiaal lag, terwijl ze eerder dachten dat het vooral epicurees materiaal was. En we bezitten nu een stoïcijnse tekst over de menselijke natuur en de morele vooruitgang van de mens. Je kunt als journalist dus óók schrijven over hoe classici de nu bekend geworden antieke ideeën plaatsen in het grotere geheel van de hellenistische levensbeschouwing.

Beste journalisten: die technische doorbraak van zeven jaar geleden is geen nieuws meer. Daarover schrijven in 2026 is zoiets als nog eens vertellen dat de Event Horizon Telescope een foto van een zwart gat heeft gemaakt of dat sikkelcelziekte valt te behandelen met gentherapie. De wetenschap is al verder. Vertel dus niet wéér over de techniek van het ontcijferen, maar vertel wat is ontcijferd.

Leuk einde

Weet je hoe het ook kan? Dit is een leuk artikel over een verzameling skeletten zonder schedels, die aanleiding is voor vragen en hypothesevorming. Het stuk toont archeologie als een wetenschap, als iets waardevols, als een spannend proces, als iets waarvan je als lezer het belang begrijpt, als iets dat je als burger wil steunen.

Of kijk eens daar. Iemand neemt de moeite de megalithische bouwwerken serieus uit te leggen. Hier is bijvoorbeeld zijn uitleg van de wijze waarop ze al die zware stenen bewerken.

Bedreigde oudheidkunde

Waarom schrijf ik dit mopperblogje? Omdat oudheidkunde een bedreigd vak is. Elke twee maanden wordt een instituut bedreigd en ook nu ciculeren twee petities voor geesteswetenschappelijke instellingen die gesloten dreigen te worden (één, twee). Die bedreiging hebben oudheidkundigen deels aan zichzelf te wijten, want ze weigeren samen te werken en weigeren zich normaal uit te leggen.

Maar het komt óók doordat journalisten (een paar goede niet te na gesproken) zelden het echte nieuws tonen, en dus bevorderen dat mensen met een hoge informatiebehoefte “zelf onderzoek doen” en zich keren tegen de wetenschap en tegen de journalistiek. Dat kan de bedoeling niet zijn.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Seneca (5): Seneca en de dood
november 13, 2023

Een pseudocitaat van Seneca
maart 18, 2022

Tisha b’Av
augustus 10, 2019