Hoe is het mogelijk een heel boek te schrijven over een filosoof waarvan maar vier zinnen overgeleverd zijn? Anaximander van de Italiaanse fysicus Carlo Rovelli doet precies dat, en daarom weet je als lezer van tevoren eigenlijk al dat het boek nooit alléén over Anaximandros kan gaan.
En dat gaat het ook niet. Het werkelijke onderwerp van het boek wordt verraden in de ondertitel: De geboorte van het wetenschappelijke denken. Rovelli gebruikt in zijn boek de filosoof Anaximandros als aanleiding tot een betoog over wetenschapsfilosofie. Dat maakt het boek gelukkig wel interessant, want Rovelli geeft een mooie beschrijving van waar de wetenschap voor staat, en hoe deze functioneert en zich ontwikkelt. Geen geschiedenis dus, maar eerder een korte geschiedenis van de wetenschapsfilosofie. Het boek is daarbij bijzonder vlot en toegankelijk geschreven.
De oude Grieken
Natuurlijk is er voor mensen die geïnteresseerd zijn in de Oudheid ook wat te beleven. Ondanks dat Rovelli dus geen geschiedenisboek schreef, staat in zijn Anaximandros wel een mooi hoofdstuk met een beschrijving van Milete, de Ionische kust en de Griekse wereld van de zevende eeuw voor onze jaartelling. In de rest van het boek komen de Grieken natuurlijk regelmatig terug.
Het is goed dat Rovelli daarbij niet in de valkuil trapt te doen alsof de Grieken alles zelf uitgevonden hadden. Hij legt er de nadruk op hoe Griekse denkers veel van hun wijsheden ontleenden van de wereld van Perzië en Babylon en Egypte, en zich zelfs door denkers van andere culturen op hun nummer lieten zetten.
Toch kwamen de Grieken wel met iets nieuws, iets wat Carlo Rovelli aanduidt als: “de geboorte van het wetenschappelijke denken”. Juist dat zijn op zijn nummer laten zetten, en niet alleen de eigen cultuur en leermeesters maar vooral ook de eigen overtuigingen durven betwijfelen, is volgens Rovelli cruciaal voor het wetenschappelijke denken. En volgens hem speelt de relatief onbekende filosoof Anaximandros (die in de vertaling wordt aangeduid als Anaximander) in de ontwikkeling daarvan een cruciale rol.
Anaximandros (of Anaximander)
De stelling dat Anaximandros in de traditionele verhandelingen over wetenschap en filosofie te weinig aandacht krijgt valt zeker te verdedigen. In veel overzichten van de filosofie wordt hij slechts vlug genoemd in het rijtje Thales / Anaximandros / Anaximenes, als degene die in plaats van water of lucht het apeiron als basiselement aannam. Bij deze vermelding blijft het dan vaak, maar wie verder gaat zoeken naar wat bekend is over deze bijzonder vroege filosoof, vindt interessante dingen.
Dat apeiron om te beginnen blijkt een grenzeloze oerstof, die uiteenvalt in tegenstellingen. Daarmee lijkt Anaximandros vooruit te lopen op de filosofie van Herakleitos, die tegenstellingen en zelfs strijd als de basis van het bestaan beschouwt. Belangrijker voor Rovelli als natuurkundige is dat door latere commentatoren aan Anaximandros ook het idee wordt toegeschreven dat de aarde waarop we leven niet rust in een bak water of op iets anders, maar een schijf moet zijn die in het luchtledige zweeft. Daarnaast wordt aan Anaximandros ook wel de eerste visie van het ontstaan van regen uit waterdamp toegeschreven, alsmede het idee dat organismen zich kunnen ontwikkelen: een voorloper van de evolutietheorie. Vrijwel zeker tekende Anaximandros de eerste bekende wereldkaart.
Maar bovenal betoogt Rovelli dat met Anaximandros een cultuur ontstaat om alles te blijven bevragen: ook de autoriteiten en leermeesters. Anaximandros is waarschijnlijk de leerling van Thales, maar stelt diens inzichten ter discussie. Het is met dat kritische denken waar volgens Rovelli het wetenschappelijke denken ontstaat.
Is dit overtrokken? Ja en nee. De wetenschappelijke discipline heeft zoveel facetten dat een heleboel vondsten als “begin van de wetenschap” zijn aan te wijzen. Gelukkig blijkt Rovelli dat wel te beseffen, en erkent hij dit ook in zijn tekst. Maar zijn boek is tegelijkertijd een betoog: hij wil de lezer ervan overtuigen dat het continu bevragen van de waarheden die wij kennen essentieel is voor de wetenschap. Anaximandros is ongetwijfeld niet de eerste mens die zijn leermeester scherp bevraagd heeft en bekritiseerd, maar hij is wel de eerste waarvan we weten dat hij dit deed, en daarmee is vol te houden dat hij inderdaad een belangrijker figuur in de ontwikkeling van de Griekse filosofie is dan waar hij traditioneel gezien voor wordt gehouden.
***
Deze gastbijdrage van Kees Alders wordt zo meteen vervolgd. Maar voor het moment: bedankt Kees!
Carlo Rovelli, Anaximander. De geboorte van het wetenschappelijke denken (€24,99)
Zelfde tijdvak
Voorislamitisch Iran (1): Cyrusaugustus 9, 2011
Fenicisch scheepswrakjanuari 22, 2020
Karthagofebruari 23, 2023
Leuk! Onlangs heb ik dit boekje ook gelezen en mijn indruk is grotendeels hetzelfde. Ik kreeg voortdurend het beeld van een omgekeerde piramide voor ogen: op een nogal wankel fundament bouwt hij een heel betoog. Maar ja, Rovelli verwacht van de lezer ongetwijfeld niets anders dan precies dezelfde kritische benadering die met Anaximandros begonnen zou zijn.
UIteraard (in de letterlijke zin van het woord – deze kritiek volgt uit de aard van het boek) is het eurocentrisme een minpunt. Chinezen en Indiërs hebben eveneens wetenschappelijk denken ontwikkeld en deden dat geheel zonder deze Griek.