In de dramaserie Ya Istiklal Ya Ölüm, Either Freedom or Death,noot speelt de geweldige acteur Ilker Kizmaz de rol van Mustafa Kemal Pasha, Atatürk. De serie is tot in de puntjes verzorgd qua aankleding, locaties en kostuums, en wordt gespeeld door een ware Turkse sterrencast.
Het is moeilijk te zeggen of de Turkse regering een grote fan was en is. Mustafa Kemal wordt heel genuanceerd neergezet, met gedrevenheid maar ook met heel zwakke momenten, wanneer hij twijfelt of men de geallieerden werkelijk kan verslaan. Je ziet hier geen erg stoere Atatürk, maar een tengere, al ongezonde man met een moeilijke missie, niet voor zichzelf maar voor zijn land.
Kuva-yi Milliye
Op 16 maart 1922 bezetten de Geallieerden Constantinopel en ontbonden de Meclis-i Mebûsan, het parlement. Veel Turkse parlementsleden, onder leiding van Mustafa Kemal Pasha, reisden in het geheim naar Ankara om daar een nieuw parlement – de Grote Nationale Vergadering – te stichten en zich te verzetten tegen de bezetting. Dit verzet werd gesteund door de Kuva-yi Milliye (Nationale Strijdkrachten), ongeregelde Turkse milities die actief waren in de beginperiode van de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog. Deze ongeregelde troepen ontstonden na de bezetting van delen van Turkije door de geallieerde troepen in overeenstemming met de Wapenstilstand van Mudros. Later werden de Kuva-yi Milliye opgenomen in het reguliere leger (Kuva-yi Nizamiye) van de Grote Nationale Vergadering. Sommige historici noemen deze periode van de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog de “Kuva-yi Milliye-fase”.
Tijdens de wapenstilstand van Mudros werd het Ottomaanse Rijk verdeeld tussen de geallieerden. De Grieken bezetten het westen, de Britten de hoofdstad en het zuidoosten, en de Italianen en de Fransen het zuiden.
Toen de wreedheden die de Grieken in de door hen bezette gebieden begingen bekend werden onder de bevolking van Afyonkarahisar, begonnen de mensen grote haat en woede jegens de Grieken te koesteren. In het besef dat het Griekse gevaar ook hen kon treffen, vormden de inwoners van Afyonkarahisar, onder leiding van luitenant-kolonel Arif Bey, de Afyonkarahisar Kuva-yi Milliye.
De Kuva-yi Milliye waren de eerste gewapende groepen die de rechten van de Turken en moslims in Anatolië en Roemelië verdedigden. Ze bestonden veelal uit gedeserteerde Ottomaanse legerofficieren en milities en werden actief na de Griekse landing in Smyrna (İzmir). Mensen die zich verzetten tegen de verdeling van Anatolië door het niet-geratificeerde Verdrag van Sèvres, sloten zich aan bij dit verzet. De Frans-Turkse Oorlog werd bijna uitsluitend gevoerd door eenheden van de Kuva-yi Milliye aan Turkse zijde. In West-Anatolië vochten de Kuva-yi Milliye tegen het Griekse leger met hit-and-run-tactieken, totdat er een regulier leger werd opgericht. Het verzet van de Kuva-yi Milliye vertraagde de Griekse opmars in Anatolië.
Oorlog tegen de Grieken
Hoewel de Kuva-yi Milliye werd beschouwd als de eerste stap in het verzet bij de bevrijding van Turkije, werd de onregelmatige oorlogsvoering later gestaakt. De milities misten discipline en ervaring; ze hadden geen schijn van kans in grotere veldslagen tegen de Grieken. In september 1920 moesten haar leden de opmars van een zeer goed getraind en uitgerust Grieks leger, dat meer dan 107.000 man telde en een strijdmacht van minder dan 15.000 man aan het westfront, tegenhouden. Na de opening van de Grote Nationale Vergadering van Turkije werd het reguliere leger gevormd door de samenvoeging van verschillende Kuva-yi Milliye-groepen. De Kuva-yi Milliye werd uiteindelijk eind 1920 ontbonden. Hoewel sommige eenheden van de Kuva-yi Milliye tot 1921 nog aan het zuidfront vochten, was de Eerste Slag bij İnönü de eerste waarin het staande leger tegen de Griekse strijdkrachten vocht.
Sommige Kuva-yi Milliye-groepen, met name Çerkes Ethem’s Kuva-yi Seyyare, weigerden hun troepen te ontbinden en kwamen in opstand tegen de regering van Ankara. Het leger van Ankara/Mustafa Kemal c.s. versloeg zowel het Griekse leger als de rebellen aan het einde van de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog.
Armenië
Omstreden vanuit Europees perspectief is wellicht de verhaallijn in deze serie dat delen van de Armeense bevolking in de Turkse gebieden gemene zaak maakten met Rusland. De indruk wordt gewekt dat de Armeniërs in de slipstream van de Russische revolutie dachten dat zij in de gebieden die zij in Anatolië bewoonden een kans op zelfstandigheid hadden. Waarschijnlijk dacht een deel van de Armeniërs dit en het gevolg was dat de Turken wraak namen op een hele bevolkingsgroep. Misschien zat het zo, maar dit is alleen mijn indruk.
Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk
Het bijzondere van deze serie is, dat zij heel duidelijk laat zien waarop het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk uit waren, te weten: verdeling van het Nabije en Midden-Oosten, olie en daarom het de facto opheffen van de Turkse staat. Net zoals de poppies en ANZAC Day veel Britten, Canadezen, Australiërs en Nieuw-Zeelanders nog ontroeren, zo zitten ook de oorlog rond Çanakkale en de bezetting van Istanbul nog diep in het Turkse collectieve geheugen.
Na het zien van deze serie had ik het gevoel ook de meer recente geschiedenis van Turkije, de gevoeligheden en zelfs Erdoğan wat beter te begrijpen. De Ottomanen/Turken waren geen lieverdjes in hun oorspronkelijke Ottomaanse Rijk, tijdens de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog en tegenover de Armeniërs, maar de Britten en de Fransen hadden ook zo hun eigen agenda en waren ook niet van onbesproken gedrag.
- Ya Istiklal Ya Ölüm, Either Freedom or Deathnoot
- Speelt in 1920-22.
- Twaalf afleveringen van iets meer dan een uur. Uitgebracht in 2020.
Over Atatürk zijn heel veel films en tv-series gemaakt, ook recent. Hier is een lijst te vinden.
[Wordt vervolgd. Een gastblog van Alie van Arragon; een algemene inleiding tot deze reeks is hier. Dank je wel Alie!]
Zelfde tijdvak
T.E. Lawrence in Jordanië (3)april 14, 2014
Belgradoseptember 28, 2012
Archeologie als dienstmaagd (1)juni 8, 2020
“maar de Britten en de Fransen …”
Dat is zacht uitgedrukt. De grenzen die zij willekeurig trokken zijn nog altijd een bron van instabiliteit.
Eens. Organisch gegroeide staten hebben ook hun conflicten, maar het nationalisme dat na WO1 werd losgelaten op deze arbitrair gekozen staten leidt tot op de dag van vandaag (De Druzen in Syrië zijn nu aan de beurt) tot bloedvergieten en ellende.
“Omstreden vanuit Europees perspectief is wellicht de verhaallijn in deze serie dat delen van de Armeense bevolking in de Turkse gebieden gemene zaak maakten met Rusland”
Wellicht?
Zou u denken? Het verhaal van de Griekse wreedheden komt ook nogal eenzijdig over. En de ‘1922 İzmir Yangını’ komt zeker ook niet aan bod?
Als u hierboven ook een zin als “de Britten en de Fransen hadden ook zo hun eigen agenda en waren ook niet van onbesproken gedrag” uit uw toetsenbord krijgt in directe context met zaken als ‘Izmir 22’ en de Armeense genocide – met daarbij een opmerking als “Misschien zat het zo, maar dit is alleen mijn indruk”, twijfel ik persoonlijk ernstig aan uw vermogen deze geschiedenis neutraal te observeren en te beschrijven.
Het was mijn doel in de Turkse tv stukjes te beschrijven welke series mijn aandacht getrokken hebben, waarover zij gaan en globaal hoe zij bepaalde voorvallen behandelen. Soms geef ik een beetje weer welke invloed het bekijken op mij zelf gehad heeft. Heel voorzichtig stip ik dan iets van de feitelijke gedragingen van betrokken partijen aan. Die voorzichtigheid vind ik belangrijk omdat ik films en series onder uw aandacht wilde brengen, en niet een mening of analyse van de weergegeven geschiedenis.
De aard van uw reactie geeft aan dat ik nog voorzichtiger had moeten zijn.
Weet mevrouw van Arragon wel voldoende wat een slangenkuil deze materie is…?
Die grenzen getrokken door Europese machten vanaf 1919…dat is voor een heel groot deel zo, aan de andere kant, in elke post-Ottomaanse ‘setting’ zou de positie van religieuze en etnische minderheden problematisch zijn geweest.
Ja, dat weet ik heel goed. Zoals ik in mijn reactie aan Vermaat al uitlegde, is het niet mijn doel geweest deze slangenkuil uit te leggen, maar om te laten zien hoe Turken de slangenkuil aan zichzelf uitleggen. Des te meer reden voor mij om eens naar zo’n serie te kijken en je iets beter te realiseren waar bepaalde inzichten en meningen in het hedendaagse Turkije vandaan komen. Dat betekent niet dat ik die inzichten goedkeur of afkeur, Dat is niet interessant voor u, Maar ze bestaan en ik ben blij dat ik dat weet. Bij het zien van deze serie leek ik bijvoorbeeld beter te begrijpen dat het eigenlijk een wonder is dat Turkije destijds als staat kon voortbestaan. Dat verklaart een hoop, ook voor het huidige Turkije.