Tot de dingen die je in je leven niet wil meemaken, en die wij gelukkig ook niet meer mee zullen maken, is de inname van een stad door een Romeins leger. Dat overkwam de bewoners van Cartagena in 209 v.Chr. De stad heette destijds Qart Hadašt, “de nieuwe stad”, wat de Romeinen later zouden veranderen in Carthago Nova. Het was de residentie van de familie Barka, die hier namens het “echte” Karthago het gezag uitoefende. Eerst Hamilkar Barka, vervolgens Hasdrubal de Schone, die in Cartagena de residentie bouwde waarvan de resten een jaar of vijf geleden zijn geïdentificeerd, en daarna Hamilkars zoon Hannibal Barka. In de Tweede Punische Oorlog trok hij, zoals bekend, met het Spaanse leger over de Ebro, Pyreneeën, Rhône en Alpen naar de Povlakte.
Oorlog in Spanje
Bij het oversteken van de Rhône, ergens begin oktober 218 v.Chr., wist Hannibal al dat de Romeinen het plan hadden geraden en al op weg waren naar Spanje om zijn aanvoerlijnen af te snijden. Eind december zegevierden de Romeinse oud-consul Gnaeus Cornelius Scipio en diens broer, consul Publius Cornelius Scipio, in de slag bij Cissa, niet ver van het huidige Tarragona. Daarmee was Hannibals lot feitelijk bezegeld. Het Karthaagse leger in Italië boekte weliswaar spectaculaire successen, maar kon de weinige bondgenoten die het daar verwierf, nooit even krachtig beschermen als de Romeinen de opstandige steden konden bestraffen.
In de volgende jaren zetten de twee Scipio-broers Karthago’s Iberische troepen steeds verder onder druk. Ze wierven lokale bondgenoten, versloegen de Karthaagse vloot bij de monding van de Ebro, versloegen Hannibals broer Hasdrubal, consolideerden hun greep op de Iberische kust tot aan Saguntum en maakten zich eind 211 op voor een doorbraak naar het binnenland, naar de vallei van de Guadalquivir. Daar kwam aan hun geluk een einde: aan de bovenloop van de rivier wist Hasdrubal het Romeinse leger te verslaan. Beide Scipio’s kwamen om het leven, maar hun leger kon zich terugtrekken naar de Ebro.
Een nieuwe Scipio
De Romeinen hadden weliswaar terrein moeten prijsgegeven, maar ze waren goed getraind en ze kregen een nieuwe leider, de zoon van de gesneuvelde Publius Cornelius Scipio, die eveneens Publius Cornelius Scipio heette (en later de bijnaam Africanus zou krijgen). Hij arriveerde in het voorjaar van 209 en toen hij vernam dat het Karthaagse leger, profiterend van de Romeinse terugtrekking, op drie verschillende plaatsen in het Iberische binnenland actief was om het Karthaagse gezag te herstellen, begreep hij dat hij niet moest wachten tot de drie vijandelijke legers zich konden verenigen.
De drie Karthaagse strijdmachten bevonden zich ver van Cartagena, en de jonge generaal rukte met zijn goed getrainde soldaten in zeven dagen op naar de Karthaagse hoofdstad. Dit was een huzarenstukje: elke dag legden ze vijfenzestig kilometer af. Er bestaan parallellen, maar ze zijn zeldzaam en de legionairs zouden het wellicht niet hebben gedaan als Scipio hun niet had verteld dat droomgezichten hem succes hadden voorspeld en dat hij mocht rekenen op de zeegod Neptunus. In zeven dagen presteerden de mannen het bijna onmogelijke. De Karthaagse commandant, een zekere Mago, was dan ook totaal verrast.
Zelfde tijdvak
De val van Cartagena (2)januari 30, 2026
De vrede van Hannibaljuni 8, 2021
De Tweede Punische Oorlog (2): de Rhônedecember 25, 2018
“Dit was een huzarenstukje: elke dag legden ze vijfenzestig kilometer af.”
Ter vergelijking: de Britse 11e Pantserdivisie had na de Normandische uitbraak 12 dagen nodig om van L’Aigle naar Antwerpen te komen. Dat is ongeveer 500 km, dus ruim 40 km per dag.
In feite beslechtte Hannibal dus met zijn drieste inval van Italië het lot van Spanje – Rome moest het Iberisch schiereiland wel aanvallen teneinde Hannibal’s bevoorrading af te snijden.
Ik begrijp tot op de dag van vandaag niet dat men Hannibal tot een van de grootste generaals rekent.
Misschien als hij Rome had bezet, maar hij ging de stad voorbij.
Ik begrijp ook niet goed waarom Hannibal geldt als groot generaal. Na de slag bij Telamon moet hij hebben geweten dat het onmogelijk was Rome uit te spelen tegen zijn bondgenoten. Cannae was natuurlijk wel een opmerkelijke en buitengewoon bloedige overwinning, maar veranderde de strategische situatie niet: hij kon Rome niet innemen, hij had nooit de middelen om eventuele bondgenoten te beschermen, terwijl de Romeinse federatie altijd in staat zou zijn afvallige steden te straffen. Zijn inval in Italië was een fout.
Waarschijnlijk omdat men puur uit militair oogpunt naar Hannibal kijkt. En dan heeft hij inderdaad grote overwinningen behaald. Maar in feite bereikte hij niet meer dan de man wiens overwinningen spreekwoordelijk zijn geworden: Pyrrhus.
Tactisch was Hannibal volgens mij wel degelijk een groot generaal. En strategisch? De opties waren beperkt. De Romeinen waren so wie so van plan een leger naar Spanje te sturen. Hannibal had in Spanje kunnen blijven, daar overwinningen behaald maar de Romeinen zouden niet opgeven en vrijwel zeker vroeg of laat een leger naar Afrika sturen en Hannibal kon niet op twee plaatsen tegelijk zijn. De Romeinen hadden op zee een overwicht. De enige kans was Italië binnenvallen en bewerkstelligen dat Rome’s bondgenoten Rome de rug zouden toekeren. Dat lukte in Noord-Italië met de Galliërs maar voor de rest maar mondjesmaat. Bij iedere andere staat zouden de bondgenoten na een nederlaag als Cannae massaal zijn overgelopen. Maar Rome hield zijn bondgenoten bij elkaar en weigerde na Cannae te erkennen dat ze verloren hadden. Dat was best bijzonder. Dat neemt niet weg dat het niet gek is dat Hannibal wel wist dat het een gok was, maar een die in elk geval een kans op succes kon hebben. En kansrijke alternatieven had hij niet.