In het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden is momenteel een kleine expositie, eigenlijk een minitentoonstelling, over koningin Penelope: u weet wel, de echtgenote van Odysseus. Ze wachtte twintig jaar op haar man, zonder zelfs maar te weten of die überhaupt nog in leven was. De expositie benadrukt dat ze niet alleen een trouwe echtgenote was, maar even slim als haar echtgenoot. Immers, ze hield de mannen die dongen naar haar hand (en de koningstitel) aan het lijntje door voor te wenden dat ze een nieuwe partner zou kiezen zo gauw ze de lijkwade van haar schoonvader had geweven, maar haalde ’s nachts steeds het weefsel weer uit. Zo verdedigde ze op haar manier het koninkrijk van Odysseus. Je kunt toevoegen dat ze, toen een mysterieuze gast zei Odysseus te zijn, ook nog een slimme manier had om vast te stellen of dit waar was.
Penelopes bedrog, lezen we op het tentoonstellinkje, “wordt tegenwoordig ook herverteld als bredere parallel voor vrouwelijke vormen van verzet in een mannelijke maatschappij”. Twee romans illustreren dit punt en tot slot is er aandacht voor vrouwen die tijdens de Tweede Wereldoorlog “hun oorlog aan het thuisfront in plaats van op het slagveld” streden, bijvoorbeeld door joodse kinderen te redden.
Welk doel?
Ik snap dat het Leidse museum een inhaker zoekt bij The Odyssey van Christopher Nolan. Ik heb alle sympathie voor dat museum (anders schreef ik er minder vaak over). Het tentoonstellinkje toont enkele interessante stukken. Ik zie dat de expositie de doelen haalt die ze stelt.
Alleen: die doelen. Ik denk dat de doelen van deze kleine tentoonstelling niet passen bij dit museum. Laat ik het zo zeggen: ik denk niet dat onderzoekers, re-enactors, conservatoren, studenten, auteurs, gymnasiumdocenten en anderen hun tijd, energie en intellect wijden aan de Oudheid om daar de bevestiging te vinden van risicoloze ideeën. Als een risicoloos idee überhaupt een idee is.
De Oudheid, waarom ook alweer?
Het museum wil een neutraal podium zijn voor de Oudheid, maar waarom willen we ook alweer iets weten over de Oudheid? Een belangrijke reden om je ermee bezig te houden is dat het niet alleen leuk maar ook waardevol is kennis te nemen van een allang & voorgoed voorbije cultuur. Dan leer je dat er andere ideeën zijn dan die van jezelf, ga je je afvragen waarom jij denkt zoals jij denkt, en begrijp je jezelf beter. Ik erken dat de kentheoretische basis van deze exercitie zwak is: de data zijn schaars of ambigu en meestal allebei, dus je kunt ze allerlei kanten op interpreteren. Eigenlijk wordt de Oudheid vooral interessant als je stuit op robuuste informatie die niet aansluit bij je eigen normen en waarden. Dan schuurt het en ga je denken.
Penelope als een slimme, eigenzinnige, zelfstandige vrouw is een Penelope die wij graag willen. Daarmee is deze expositie het zoveelste I.D.O.H.Z.O-tje waarmee oudheidkundigen (ten onrechte!!) hun overbodigheid suggereren. Door aandacht te geven aan deze hervertelling, toont het museum slechts dat een hedendaags idee zich laat projecteren op de weinig robuuste antieke data, en presenteert het een Oudheid die eenentwintigste-eeuwse bezoekers bevestigt in hun gelijk. Terwijl de waarde van de Oudheid dus is dat ze helpt dat eigen gelijk ter discussie te stellen. Anders gezegd: oudheidkundige musea zijn er niet om risicoloze eigentijdse ideeën te herhalen, oudheidkundigen moeten hun eigen verhaal vertellen.
[Dit blogje wordt vervolgd met een suggestie hoe het beter kan.]
Zelfde tijdvak
Context is allesfebruari 19, 2017
Aardewerk, grijs (maar niet saai)mei 20, 2017
Lycië in de Bronstijdnovember 25, 2024
Het is toeval dat ik het gister tegenkwam. Uiteindelijk heeft dit filmpje het één en ander met dit blogstukje te maken.
Ik was ook verbaasd over die tentoonstelling, hoe klein ook. Het deed aan Kemet denken: niet de oudheid tonen, maar de twintigste eeuw. Dan zeg je als museum dat je eigenlijke thema alleen indirect belangrijk is en dat andere thema’s meer recht op subsidie hebben.
Zoals ik zei: een I.D.O.H.Z.O.: anderen de toon laten zetten, achter hen aan lopen en suggereren dat je zelf onbelangrijk bent.
Niet alleen de 20e eeuw, ook nog eens de fantasieën van een bepaalde bevolkingsgroep, namelijk zwarte Amerikanen, over het oude Egypte. In Afrika zelf ziet niemand het oude Egypte als hun grote voorbeeld of inspiratiebron.
Over inhakers gesproken: de smartlap “Je loog tegen mij” is gebaseerd op een liedje over Odysseus die thuis komt bij Penelope. Nog mooier dat dat, het onverwachte succes van dat nummer heeft bijgedragen aan de oprichting van Brouwerij ’t IJ! Muziekgeschiedenis en biergeschiedenis in één verhaal.