[Vandaag niet één, maar twee besprekingen van de speelfilm The Odyssey. In de ochtend de eerste, door Nimue van Dijk. De tweede, door Han Borg, volgt vanmiddag om 13:00.]
***
Regisseur Christopher Nolan leek een specifiek thema uit de Odyssee voor ogen te hebben dat hij wilde onderzoeken voor zijn vertaling naar het witte doek: dat van xenia (gastvrijheid in het kort, “Zeus’ Law”, zoals de karakters in zijn film met regelmaat zeggen). Middels een verruimde opvatting van dit concept reflecteert de film op de gevolgen en cycli van oorlog en geweld, de kwetsbaarheid van wat we “beschaving” noemen en hoe gemakkelijk die in gevaar komt als we de basisregels van fatsoen overtreden. Hij toont ons de moord op een volk in hun eigen land, het nastreven van oorlog uit hebzucht, de egocentrische kinderofferaar Agamemnon en het misbruik dat de vrijers maken van de positie van Penelope en Telemachos. Een actuele boodschap.
Commentaar op het heden
Interessant genoeg voor een film die ons uitvoerig aanspoort na te denken over ons eigen besef van moraal, wordt de held gepresenteerd zonder veel van het dubieuze gedrag uit het epos. Odysseus is niet onnodig wreed, glundert niet en blijft trouw aan Penelope. Zijn relatie met Kalypso zit in de film, maar hij kan niet schuldig bevonden worden aan overspel omdat hij lijdt aan door Lotusbloemen geïnduceerd geheugenverlies. Zijn affaire met Kirke is volledig weggelaten. Hij laat geen slavinnen ophangen omdat ze met de vrijers naar bed zijn gegaan.
Hoe graag ik ook een Odysseus, en een film zou willen zien met Homerische normen en waarden, ik begrijp dat Nolan deze nooit ging maken. Een blockbuster waarin bioscoopbezoekers zouden terugdeinzen van de vervreemdende morele code van de hoofdpersoon? Nee, hij moet leesbaar zijn, een van ons, om Nolans gekozen boodschap en thematiek voor het grote publiek niet te vertekenen. Hiermee neemt de regisseur deel aan een lange traditie, waarin mythen door de eeuwen heen nieuwe betekenissen toegewezen krijgen door de angsten en idealen van de samenleving die ze interpreteert. Het doel is overduidelijk commentaar op het heden, geen verkenning van het verleden. Nolan geeft zichzelf aan het begin van de film zelfs direct een vrijbrief: het verhaal speelt zich af in een “haast magische tijd”, en zo claimt hij mythische tijdloosheid die alle anachronismen irrelevant verklaart.
Voor een film met anti-oorlogssentimenten is er een interessante weglating: Achilles, specifiek misschien wel de meest anti-oorlogsscène uit de oorspronkelijke Odyssee, Achilles in de Hades. De beste, voortreffelijkste krijger van de Grieken verschijnt verslagen aan Odysseus, en vertelt in wezen dat hij het niet waard vond om te sterven in de oorlog. In plaats daarvan kiest Nolan ervoor een karakter uit de Aeneis, Sinon, het verhaal in te tillen, zowel om een gezicht te geven aan Odysseus’ etterende schuldgevoel als om onze afkeer voor Antinoös (en in het verlengde daarvan de andere vrijers) te voeden. Sinon vertrekt in de plaats van Antinoös naar Troje, en sterft in de volle overtuiging van Odysseus’ leugens omtrent het Paard van Troje. In de Hades plant hij, door te vertellen over Antinoös’ verderfelijkheid, het zaadje bij Odysseus dat uiteindelijk zal resulteren in de slachtpartij. De film trekt veel tijd uit om ons een hekel te laten krijgen aan de vrijers, wat de gewelddadige afrekening iets minder stuitend moet maken, aangezien deze ironisch genoeg bijna direct volgt op de scène waarin Odysseus gruwelt van het geweld in Troje en de verstrekkende repercussies van zijn handelen, zijn list.
Moreel trauma
Over de Aeneis gesproken, ik vind Nolans Odysseus best wat weghebben van Aeneas, namelijk het plichtsgevoel, of in ieder geval de behoefte goed te doen. De grootste boosdoener qua karakter in de film is niet Odysseus’ hubris (al is deze wel spaarzaam aanwezig, tot ergernis van zijn mannen), maar zijn onvermogen om de consequenties van zijn acties onder ogen te komen. Hij lijdt aan een moreel trauma: hij heeft iets gedaan wat recht tegen zijn normen en waarden indruist – het verbreken van Zeus’ Law met het Paard van Troje, en het vreet aan hem. Het verbreken hiervan heeft, naar zijn uitleg, de “ineenstorting van de beschaving” bewerkstelligd. Overal wordt vernietiging aangericht door toedoen van de door meerdere karakters gevreesde Sea Peoples, omdat de waarde van Zeus’ Law tenietgedaan is. Ook de chaos in het paleis op Ithaka is daar een resultaat van.
Odysseus’ persoonlijke ellende op zee wordt veroorzaakt door de vermijding (gedurende zijn reis denkt hij met het lot te kunnen onderhandelen) en de verdringing (het gebruik van de Lotusbloemen op Kalypso’s eiland) van zijn trauma. Zoals hij ons zelf al de conclusie aanreikt: “I don’t really want to go home.” Het uiteindelijk toch erkennen van zijn wangedrag en schuld, en het vertrekken naar het veranderde Ithaka met dit gewicht, lijkt ook eerder het soort intelligentie dat de film hem wil toeschrijven, want in dit verhaal komt relatief weinig listigheid voor. Naar mijn mening heeft Nolan Odysseus, zoals verwacht, in een van zijn typische protagonisten veranderd: een getroebleerde, zelfbewuste man die lang om de gevolgen van zijn gedrag heen draait, zijn schuldgevoel onderdeel van zijn grootsheid.
[Deze gastbijdrage van Nimue van Dijk wordt zo meteen vervolgd. Dank je wel Nimue!]
Zelfde tijdvak
Antiek glasjuni 2, 2025
Zes vragen aan Wil Kuijpersaugustus 7, 2026
D’Artagnan, archeologie en de waakhondmei 30, 2026
https://www.dvhn.nl/meningen/columns/ik-heb-me-geen-moment-verveeld-bij-the-odyssey-maar-toch-lees-het-boek/159289227.html
Leuke observatie van Rawie. Hij onderbouwt zijn “het boek was beter” tenminste.
Waar ik dus niet van hou, is dat mensen me aan het twijfelen brengen en dat doet Nimue dus nadrukkelijk: 3-werf bah! Had namelijk al besloten dat de film niets anders kon zijn dan Amerikaanse geweldskitsch. Cowboys in een ander pakje, zoiets. Met andere woorden: vooroordeel.
De recensie is dermate goed geschreven dat ik even meende dat Nimue van Dijk een pseudoniem van Jona was die niet onder eigen naam durfde toe te geven van de film genoten te hebben…
Het is vooral de volgende passage die me twijfeljeuk bezorgde: “Hiermee neemt de regisseur deel aan een lange traditie (…) en zo claimt hij mythische tijdloosheid die alle anachronismen irrelevant verklaart” Nimue verbrijzelde in één zin (deze dus) het fundament onder mijn vooroordeel.
Nu mag ik me dus alsnog bij de bioscoop vervoegen om de film te gaan zien. Incognito natuurlijk (met pruik, zonnebril, net overhemd, nette broek, mondhoeken depressief naar beneden hangend, ogen gefocust op de punt van mijn schoenen). Om de kans op herkenning en betrapt worden te verkleinen ga ik hem in een andere stad zien, Haarlem of zo.
Je wordt bedankt Nimue! 😉
Andere films die ik wegens vooroordeel niet wilde zien, maar heel goed of zelfs briljant bleken:
Der Untergang – vooroordeel: had geen trek in een menselijke Hitler. Bleek een fenomenale film. Heb hem dezelfde week nog een 2e keer gezien.
Anatomie d’une chute – vooroordeel: geen trek in Franse filosofische gewichtigdoenerij over niks. Toch gezien wegens charmante, vrouwelijke uitnodiging. Bleek voortreffelijke film die me nog dagen bezig hield.
Barbie – vooroordeel: lamenielache zeg, wat moet ik met die roze meisjestroep? Bleek zeer goede film met een briljant scenario.
Je noemt drie inderdaad geweldige films. Anatomie d’une chute is een meesterwerk.
Die verwisseling Sinon/Achilles doet me denken aan de verwisseling Berger/Claude in de film ‘Hair’. De verkeerde jongen wordt naar Vietnam gestuurd en sneuvelt daar. Ik ga ervan uit dat Nolan deze intertekstuele verwijzing bewust heeft gemaakt.
Nolan’s verfilming van een klassiek epos getuigt voor mij van twee negatieve ontwikkelingen.
Ten eerste de lafheid van, niet per se Hollywood, maar van de productiebedrijven die tegenwoordig bepalen wat er uit Hollywood komt. Dit beperkt zich overigens niet tot de filmwereld, ook de uitgeverijwereld heeft zich ontwikkeld naar een fantasieloze hang naar winst die auteurs dwingt tot een gebrek aan vrijheid, omdat het product zo veel mogelijk winst moet opbrengen.
Ten tweede de steeds grotere arrogantie van ‘makers’ om op de schouders van succesvolle kunstenaars te gaan staan en schaamteloos duidelijk te maken dat ‘hun versie een verbetering is’. Dat is niet helemaal hun fout – de maatschappij is ook steeds minder bereid dat soort acties af te straffen. Vergelijk Jackson’s verfilming van The Lord of the Rings met het huidige Rings of Power, de teloorgang van The Witcher of Netflix (waar de fans wel degelijk en masse afhaakten) – Nolan wordt nu niet afgestraft als hij de Odyssee omvormt tot iets heel anders, zodat het nu ‘zijn boodschap’ kan uitdragen, maar wel met een heel herkenbare titel die miljoenen naar de bioscoop brengt.
In een perfecte wereld zouden regisseurs eigen filmscenario’s hebben bedacht die echt in een fantasiewereld speelden – en daarmee risico hebben genomen. Nolan heeft niet echt de Odyssee verfilmd.