Vanaf de zijlijn is het makkelijk kritiek hebben; ik wil, na mijn vorige blogje, ook een manier noemen waarmee het museum én op de Odyssee-film kan inhaken én kan tonen waarom de Oudheid belangrijk is. We hoeven er zelfs niet voor weg van Penelopes Ithaka.
Opgehangen slavinnen
Kijk eens naar het einde van boek 22 van de Odyssee, waar Odysseus’ zoon Telemachos de slavinnen executeert die hebben geslapen met de mannen die dongen naar Penelopes hand (de “vrijers”). Hier is de (iets aangepaste) vertaling van M.A. Schwartz:
Zij brachten de slavinnen het huis uit en dreven hen samen op een nauwe plaats, vanwaar zij geen kans hadden om te ontsnappen. Toen sprak Telemachos: “Niet door een eervolle dood wens ik deze vrouwen het leven te ontnemen, die schande hebben uitgestort over mijn hoofd en dat van mijn moeder en bij de vrijers hebben geslapen.”
En hij bond een touw vast aan een hoge zuil en wierp het andere einde over het koepeldak en trok het strak, zo hoog, dat geen met de voeten de grond kon bereiken. Evenals wanneer langvleugelige lijsters of duiven, op zoek naar een rustplaats voor de nacht, in een strik vliegen, opgesteld tussen de struiken en een meedogenloos leger hen wacht, zo hielden de vrouwen haar hoofden op een rij en om ieders hals sloot een strop tot een erbarmelijke dood. Even nog – niet lang – spartelden de voeten.noot
Het Griekse woord dat hier als “slavinnen” is vertaald, δμῳαί, verwijst naar mensen die niet als slaaf zijn geboren maar als krijgsgevangenen in slavernij zijn geraakt. Zo zijn deze vrouwen dus terechtgekomen op Ithaka, waar ze onvrije arbeid verrichtten. Hun seksuele contacten met de mannen die het paleis onveilig maakten, worden in de Odyssee eerder genoemd, als we lezen dat Odysseus geërgerd luistert naar hoe ze lachend hun mannen verlaten.noot Het lachen suggereert plezier, maar geen vrijwilligheid: we zitten hier in de ambigue sfeer van machteloze, onvrije vrouwen die weinig anders dan hun lichaam hebben om in een mannenwereld hun positie te handhaven.noot Als krijgsgevangenen zijn deze vrouwen vooral slachtoffer en dat maakt hun gewelddadige levenseinde voor ons des te schokkender: Telemachos hangt ze op met het expliciete doel dat ze onteerd zullen sterven.
Een alternatieve expositie
Zocht ik een museale inhaker bij de Odyssee-film, dan nam ik een passage als deze en legde ik uit in welke samenleving Telemachos’ optreden een vorm was van goed handelen. Homeros staat nog onder invloed van het waardepatroon van een cattle culture, waarin alles met betrekking tot eer strikt was gereguleerd. Telemachos herstelt zijn eer door middel van de afschrikking die inherent is aan dit type samenleving. Wij kunnen dat wreed noemen; het feit dat er weinig afbeeldingen van deze scène zijn, suggereert dat latere generaties Griekse luisteraars zich er ook niet echt makkelijk bij voelden. Dat is echter niet de reactie van het publiek van Homeros. Dat begreep dat Telemachos de afschrikking herstelde, waardoor weer was voldaan aan de voorwaarden voor rust.
Ik rond af: de makers van Penelope-expositie halen de doelen die ze stelden. Maar oudheidkundigen wijden hun tijd, energie en intellect niet aan het verre verleden om daar op onszelf gemodelleerde Penelopes te zien; ze doen het om te zien dat ons waardenpatroon niet het enig mogelijke is. We hoeven de antieke samenleving niet als voorbeeld te nemen of te veroordelen; de meeste winst is te behalen door haar te tonen zoals ze was. Ik hoop dat het museum niet nog eens vergeet waarom het ook alweer bestaat en waarom het zijn bezoekers kennis laat maken met de Oudheid.
PS
Om een veelgehoord argument vóór te zijn: een op onze tijd gemodelleerde Oudheid kan toch helpen om mensen belangstelling te laten krijgen? Antwoord: dat kan net zo goed door te tonen hoe de Oudheid wél was. Beter zelfs.
En een ander te veel gehoord argument: Nachleben, receptiegeschiedenis. Antwoord: als museum leg je óf uit wat wetenschap is en dan leg je de hermeneutische beginpositie sowieso uit, óf je legt de wetenschap niet uit en dan hoef je de hermeneutische beginpositie ook niet uit te leggen. Nachleben is óf inbegrepen óf overbodig, en kan in beide gevallen het beste worden overgelaten aan kenners van de recipiërende cultuur.
Zelfde tijdvak
Enkomimei 14, 2024
Chinese filosofie (1) De oudste traditiesjanuari 24, 2026
Iapygisch Apuliëapril 25, 2026
Volledig eens. De hermeneutiek (als die term al niet te veel gevraagd is) van hedendaagse musea is doorgaans die van het anachronistisch moralisme. Anderen de maat nemen is een geliefde bezigheid, kennelijk ook bij professionals die beter zouden moeten weten. Vooral bij openbare instellingen die uit de algemene middelen worden bekostigd, is dat ergerlijk.
Ik denk niet dat het met moralisme heeft te maken. Het is eerder wat François Hartog aanduidde als presentisme: het verleden moet het heden dienen. Het verleden heeft zijn didactische verleden verloren.
https://en.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_Hartog
Ik weet dat er momenteel aan een bundel artikelen waarin ook aan de orde komt dat de Nederlandse archeologie intellectueel is vastgelopen. We betalen nu de te hoge prijs en ook een museum vol goede bedoelingen betaalt de prijs.
Het PS is de kers op de taart.
Het is meer een poging overbodige discussies de pas af te snijden.
Ik denk dat je je verhaal over die slavinnen toch een beetje mag nuanceren. Het gaat (zie Od. 22.421) om een heel specifieke groep slavinnen, namelijk een minderheid van twaalf die zich misdragen hadden door er een gewoonte van te maken met de vrijers te slapen. Ze trokken zich niets aan van Penelope en Telemachus was nog te jong om ze tot de orde te roepen. Natuurlijk kun je je afvragen in hoeverre slavinnen werkelijk een keuze hadden. Maar volgens Homerus in elk geval wel, want er waren ook nog 38 slavinnen die ervoor hadden gekozen zich niet met die vrijers in te laten. In het door jou genoemde Od. (je schrijft abusievelijk Il.) 20.8 verlaten die twaalf hun mannen niet, zoals je beweert: ze gaan er juist “terwijl ze lachten en lol hadden” expliciet naar toe voor de seks. Dat suggereert toch op z’n minst een zekere mate van vrijwilligheid. Precies dat verklaart Odysseus’ emotionele (en daardoor overdreven) reactie. Mag ik me aan een moderne parallel wagen? Bedenk dan eens hoe er vlak na de oorlog werd omgegaan met Nederlandse meisjes die een relatie hadden gehad met een Duitse soldaat.
Je hebt gelijk, maar het gaat mij vooral om een samenleving (als “samen” het woord is) die is gebaseerd op afschrikking. Het museum moet dáár verslag van doen in plaats van de Oudheid leggen in een hedendaags procrustesbed. Dat gezegd zijnde: dank voor de correctie.
Ik wil best geloven dat afschrikking inherent is aan een cattle culture, maar ik ben het niet eens met “Telemachos herstelt zijn eer door middel van de afschrikking”. De nare dood van die collaborerende dames is geen voorbeeld van afschrikking maar van wraak, wat in deze cultuur de geëigende manier is voor eerherstel. De slavinnen hebben de eer van Penelope en haar huis geschonden en verdienen derhalve nu zelf een eerloze dood. Aldus wordt het evenwicht weer herstelt. Afschrikking is daarbij hoogstens een bijproduct.
Je lijkt een onderscheid te maken tussen wraak en afschrikking, begrijp ik dat goed?
Jazeker, al kunnen ze samengaan. Maar Telemachus’ motief is het herstel van de rechtsorde d.m.v. de daartoe in zijn cultuur geëigende methode: wraak. En niet: afschrikking.
Een goede observatie. De slavinnen (het kunnen zelfs Trojaanse vrouwen zijn geweest) zijn onvrijwillig in het Huis van Odysseus, wat hun aanpappen met de bezetters kan verklaren.
Maar ze verraden daarmee toch ook de familie en het Huis, zeker ook omdat het een beperkte groep is, wat inderdaad een vrije keuze aangeeft.
Het museum had ook een link met ‘moffenmeiden’ kunnen leggen.
De moffenmeiden waren vrij en waren geen krijgsgevangenen.
Ik moet steeds denken aan Ariadna uit “Casa del papel”: een vrouw die een relatie aangaat met een gijzelnemer. Ariadna is onvrij.
Telemachus voltrekt de afstraffing waarvan Odysseus zich in boek 20 maar nauwelijks kon weerhouden.
Mij ontroerde de vergelijking van de stervende meisjes met vogeltjes die in een strik zijn gevlogen: zo hoerig ze zijn afgeschilderd in boek 20, hier kiest Homerus een beeld dat mededogen suggereert.
Ik heb zo’n vermoeden dat een filmmaker die Telemachus “my dad is coming home” laat zeggen, deze scène uit de film heeft gehouden.
Het liep helemaal niet goed af met Odysseus, en hij heeft zeker niet lang op Ithaca kunnen blijven want de verwanten van de Vrijers nemen ook weer wraak…dat vertellen ze je bijna nooit omdat de hele Epische Cyclus totaal is ondergesneeuwd, overschaduwd, door de de onderdelen Ilias en Odyssee, vanaf de Oudheid blijkbaar al https://youtu.be/ShZ_0ICoOgE?si=PRNJrsod_q-QjeqI
De MB kan de – mythische – Oudheid ook niet bezien zonder zijn eigen verlangen naar een niet enge, niet nare wereld…?
Ik ben zaterdag meegenomen, naar, jawel, de Odyssey – geen ontkomen aan….
Hij is lang, meer dan drie uur, en intens. Na afloop heb ik na zulke zitten meestal niet direct een oordeel, ook hier niet.
Dan ga je later naar recensies kijken. Hoe onbegrijpelijk de keuze voor de uitrustingen geweest is bijvoorbeeld – hoewel ik tijdens de film even vond dat het binnen de film wel werkte, net als de tweedehands viking schepen die niet zo kejen over tw komen, binnen de film. Maar later…Dat de zwarte Helena van Troje (Helena van Congo…?🤔) op deze manier gepresenteerd nergens op slaat en verder….ach….
Er worden geen slavinnen opgehangen, dat weer niet.
Een gymnasiumleerling met Grieks die er ook bij was zei dat er een hoop niet klopte…
Of het precies klopt of niet, vind ik eigenlijk het minst belangrijk. Historici die mopperen dat deze of gene wapenrusting niet klopt, maken vooral zichzelf belachelijk: ze presenteren zich dan als betweters die neuzelen over triviale kwestie, terwijl ze zich ook kunnen presenteren met hun eigenlijke werk, dwz het verklaren van het verleden.
Ik ga nog wel kijken, maar dat is meer omdat het een Nolan is dan omdat het de Odyssee is.
Nee, ik denk dst je de technische critci hiermee onrecht aandoet. Die hebben ook recht op hun expertise.
Het echte centrale probleem met deze verfilming…? https://youtu.be/hrJGOlkXiro?si=LqkU92GVRezg1h58
(Beslis zelf of u deze recensie wil zien voor u de film zelf heeft gezien eventueel).
Ze hebben recht op hun expertise, maar niet op de conclusie dat de film niet deugt. Kunst liegt de waarheid, weet u nog?
Dat gezegd hebbende, als een film niet deugt worden historische fouten ergerlijk. Ik kan The Last Legion de historische missers niet vergeven, maar King Arthur uit 2004 wel.
“Het echte centrale probleem met deze verfilming…?”
De recensent ziet de film als ‘aanslag op de Westerse cultuur die onder druk staat omdat we in het Westen te begrijpend zijn geworden en men in de rest van de wereld steeds minder respect voor de Westerse cultuur heeft – en dat zorgt voor echte problemen’.
Of zoiets ergs.
Kortom, de film is ‘veel te woke’ en ‘woke is slecht voor ons allemaal’. Volgens de recensie.
Ik kan de recensent deels begrijpen waar het gaat om de punten waar Nolan het verhaal veranderd heeft (Odysseus mag geen emoties tonen), en zelfs dat dit vanwege een moderne politieke agenda is gebeurd. Maar het venijn van de recensent kan ik niet volgen.
Ik blijf er bij: als een regisseur een eigen verhaal wil vertellen, moet deze niet een bekend verhaal omvormen naar een eigen idee vanwege de te verwachte financiële opbrengsten. Maar een fantasy-film als je lef hebt en gaat niet op Homeros’ schouders staan om omlaag te pissen.
De film eerst al gezien?
Dat de film een soort karaktermoord op het Odysseus-karakter is kan ik wel billijken.
En Nolan heeft duidelijk een agenda.
“Historici die mopperen dat deze of gene wapenrusting niet klopt, maken vooral zichzelf belachelijk”
Nogal een hard oordeel. Een regisseur die geen cgi wenst te gebruiken en expliciet kiest voor filmen op locatie, moet van Agamemnon geen Batman maken. Die regisseur maakt zichzelf dan meer belachelijk dan zo’n historicus die erop wijst dat als je iets historisch wilt neerzetten, je ook voor historisch zou moeten kiezen.
Mijn instelling is dat als iemand een historisch epos naar eigen hand wil zetten (en niet zelden doen alsof je hety beter kunnen vertellen dan de bron) ze gewoon een fantasiefilm moeten maken. Maar een herkenbare titel levert natuurlijk veel meer geld op. En daar draait het allemaal om.
‘Helena van Congo’.
Nounounou.
Lupita Nyong’o is geboren in Mexico en haar vader kwam uit Kenia. Zoek dat op z’n minst even op in plaats van lukraak met een donker-Afrikaans land te smijten – zeker als je kritiek op anderen hebt over details.
Dat Helena niet wit en hoogblond is zou mij minder storen omdat ze tenslotte een volkomen fictief personage is en wij geen idee hebben van het schoonheidsideaal van de Ahhiyawa of Wilusa.
Sowieso zou ik in een Odyssee minder aandacht aan Batman sorry Agamemnon schenken, en Helena van Sparta (geen idee waarom we haar Helena ‘van Troje’ blijven noemen) hoeft voor mij ook geen optreden.
Die bijnaam heeft ze op internet gekregen, Helen of Detroit is er nog één. En ze is wel precies het tegenovergestelde van hoogblond. Dat “race swapping” is irritant, ook omdat het maar één kant op werkt.
Het is scherts. En uiteraard niet door mij verzonnen. Als je het er als cineast zo dik op wil liggen, krijg je ook teruggekopt.
Als een regisseur zo’n miljoenenbudget tot zijn beschikking heeft en er ook wapenmakers zijn die wapenrustingen uit de bronstijd prachtig namaken, dan kan die regisseur er ook voor kiezen om te zorgen dat het allemaal wel klopt. En dan heb je het deel van het publiek dat daar wel om geeft, ook blij gemaakt.
Dat heeft Nolan dus niet gedaan, bij hem werd het Batman. En ook Méditeranee, zo grauw, zo grauw. Dat is een artistieke keus waar ik niet vrolijk van wordt. Het lijkt wel alsof filmmakers denken dat er voor de uitvinding van de kleurenfilm überhaupt geen kleuren bestonden.
Ik heb de film niet gezien maar als Nolan de Middellandse Zee grauw toont, zal hij daar ongetwijfeld een reden voor hebben. De geluidsband van Oppenheimer had ook een heel eigen functie.
Misschien had Nolan er na Interstellar mee op moeten houden….
Van Dunkikrk wist ik niet wat te denken, zo vreemd verteld.
Oppenheimet zou ik nog een keer moeten zien voor een echt oordeel, maar dat gaat er niet snel van komen.
En dan heeft Nolan Dunkirk en de Odyssee ook nog voor een formaat bedoelt dat maar heel weinig bioscopen aanbieden. Dat is wel sneu voor hem, dat wil ik hem wel nageven.
Ik zat ook zaterdag op een plek – achteraf ervaar je de film ook niet optimaal vanuit die positie.
Eerder sneu voor het publiek. Alleen in Brussel is er een imax bioscoop.