Lingua tertii imperii, dat klinkt naar een Latijns boek, zeer passend voor deze blog. Dat is echter niet het geval. LTI was een geheim project van Victor Klemperer, een letterlijk levensgevaarlijk project. De afkorting en ook de Latijnse titel waren bedoeld om geen argwaan te wekken bij mensen die toevallig ervan hoorden. Het gaat om het taalgebruik in het “Derde Rijk”, dus Nazi-Duitsland, opgeschreven door iemand die deze dictatuur eigenlijk niet mocht overleven. Victor Klemperer was van joodse komaf en kon de nazi’s alleen overleven door zijn niet-joodse vrouw Eva, en – hoe gek het ook klinkt – door het bombardement van Dresden.
Jood in de oorlog
In 1920 werd hij professor in de Romanistiek in Dresden. In 1935 werd hij op grond van de rassenwetten ontslagen. Hij werkte eerst aan een boek over de geschiedenis van de Franse literatuur in de achttiende eeuw, wat steeds moeilijker werd, aangezien hij steeds minder bibliotheken kon gebruiken. Daarom richtte hij zich steeds meer op zijn dagboek. Zijn dagboek, of beter gezegd dagboeken, zijn na zijn dood in meerdere delen verschenen en laten intensief mee beleven, hoe het leven van joodse burgers in Duitsland steeds onleefbaarder werd. Steeds weer denkt Klemperer dat het niet erger kan worden en dat wordt het toch nog veel erger.
Door zijn huwelijk met een niet-joodse vrouw werd hij niet direct in een concentratiekamp gedeporteerd, wel moesten ze in 1940 hun huis uit en werden steeds weer in andere huizen speciaal voor joodse families ondergebracht. Hij werd te werk gesteld: eerst moest hij thee inpakken, later zwaar fabriekswerk in een papierfabriek doen. Steeds leefde hij in angst voor de Gestapo, die willekeurig mensen met een ster oppakte en folterde. Hij zag steeds meer joodse collega’s om hem heen verdwijnen. Geestelijk gezond bleef hij door zijn dagboeken, die hij als losse bladeren meegaf aan een vriendin van zijn vrouw, die ze verstopte. Zijn vrouw verdient een monument aangezien ze zich niet liet scheiden, zoals van haar werd verwacht door de nazi’s, maar alles met haar man overleefde.
En ze konden pas werkelijk overleven door het bombardement van Dresden. In februari 1945 werden de laatste overgebleven joden in Dresden gedeporteerd. In de nacht van 13 op 14 februari werd de binnenstad van Dresden verwoest. Het echtpaar kon uit de brandende ruïnes ontkomen en vluchtte de stad uit. Victor Klemperer verwijderde zijn jodenster, en zonder papieren konden ze naar Beieren vluchten waar ze hoopten door niemand te worden herkend. Wat ook lukte.
Taalgebruik
Eén thema keert steeds weer terug in zijn dagboeken en dat is het taalgebruik van de nazi’s. Uit zijn dagboeken ontstond zo het project LTI, dat hij zelf al in 1946 publiceerde. Door het nauwlettend observeren van de gesprekken in zijn omgeving en door alles te lezen wat hij nog in handen kon krijgen, merkte hij hoe het taalgebruik van de nazi’s in de hoofden van de mensen kwam. Hij was ervan overtuigd dat taal invloed op het denken heeft en dat vooral na de heerschappij van de nazi’s deze taal weer uit de hoofden van vooral de jeugd, die twaalf jaar lang volkomen geïndoctrineerd was, moest verdwijnen. Op zijn werk in de fabriek merkte hij dat de niet-joodse werknemers helemaal niet echt luisterden als Goebbels of Hitler door de radio klonken, maar hij merkte dat ze in hun gesprekken onder elkaar de nazi-taal volkomen hadden overgenomen. Ook was hij heel verbaasd op zijn vlucht uit Dresden, dat, toen iedereen toch moest inzien dat het ten einde ging, de mensen onderweg deze taal bleven gebruiken, zo ze niet zelfs op het grote Wunderwaffe hoopten dat snel zou komen.
Eén van de dingen die hem opvielen was de voorliefde van de nazi’s voor afkortingen zoals SS, SA en HJ. Om dit te parodiëren noemde hij zijn werk LTI. Het gaat in dit boek niet zo zeer om antisemitische taal, zoals je misschien zou verwachten, maar om veel subtielere methoden van beïnvloeding. Bijvoorbeeld het gebruik van eufemismen, zoals “crisis” in plaats van “nederlaag”. Hiertoe hoort ook het gebruik van woorden die eigenlijk uit andere talen komen, zoals “diffameren” in plaats van “zwartmaken”. Dan spelen de nazi’s graag met emoties, dat ze belangrijker vinden dan intellectuele redeneringen. Mensen moeten zich verbonden voelen met Blut und Boden. Helden zijn belangrijk, en natuurlijk is alles wat de Führer doet een heldendaad. Nazi’s moeten eigenlijk niets hebben van godsdienst, maar in feite hebben ze hun eigen godsdienst. Hun partijdagen lijken op religieuze samenkomsten. Runen en noordse mythologie zijn belangrijk. Graag gebruiken ze superlatieven, alles is het grootst en nog nooit zo gebeurd. Een lievelingswoord is “fanatisch”, alles moet fanatiek worden gedaan.
Klemperer viel ook het ironische gebruik van aanhalingstekens op, om tegenstanders belachelijk te maken. Einstein werd een “wetenschapper” genoemd, alsof hij dus eigenlijk als jood geen wetenschapper kan zijn. Rusland heeft een “strategie”, Churchill is een “regeringsleider”. Het boek zet aan het denken hoe vooral politici nu met taal omgaan, welke woorden ze gebruiken, en hoe ze zo het denken van de kiezers beïnvloeden.
Het boek is opgedragen aan zijn vrouw Eva, de enige ware held.
Ik heb het boek in het Duits gelezen, maar het is ook in het Nederlands vertaald. Hoe de vertaling is, kan ik niet zeggen, maar ik kan zeker aanbevelen het te lezen!
- Victor Klemperer, LTI. Notizbuch eines Philologen (1946; €18,99)
- Victor Klemperer, LTI. Over taal in het Derde Rijk (2020; €29,99 )
[Op mijn uitnodiging aan de vaste lezers van deze blog om geliefde boeken te delen, ging ook Josine Schrickx in, de classica die hier regelmatig vertelt over de Thesaurus Linguae Latinae. Dank je wel Josine !
Zelfde tijdvak
Dag aardige Duitser!mei 5, 2026
Oorlog in Nijmegen (3)juni 6, 2019
Communistische archeologie (2)februari 5, 2017
Het zou interessant zijn om in het taalgebruik anno 2026 naar vergelijkbare ontwikkelingen te kijken. Hoe met name aan de uiterst rechtse flank van de politiek woorden en zinswendingen gemeengoed zijn, en hoe dit gemeengoed ook zijn weg weet te vinden in de rest van de samenleving. Als voorbeeld het woord ‘asielcrisis’.
Links of rechts, het maakt niet uit. Je mag geen blank zeggen, je moet wit zeggen. Je moet gemaakte achter het woord slaaf zetten. En uiterst links zet ook graag Israël tussen aanhalingstekens.
Vooropgesteld: zelf zeg ik niet “slaaf gemaakte” of “wit” (al is de reden daarvoor voor beide anders). Maar als u niet inziet dat “asielcrisis” naar een feitenvrije werkelijkheid verwijst maar “wit” en “slaaf gemaakt” niet bent u net zo’n slachtoffer van misleidend taalgebruik als die Duitsers waar Klemperer zich over verbaasde. Uw “maakt niet uit” slaat als een tang op een varken.
Mijn gebruik van aanhalingstekens is niet ironisch.
Ik begrijp de strekking van je redenering, maar de asielcrisis en slavernij zijn allebei sociale constructen.
Daaraan moet ik natuurlijk toevoegen dat de consequenties van beide sociale constructen niet vergelijkbaar zijn.
Jawel, maar dat is hier niet relevant. Wat Klemperer boeide is hoe taal gebruikt werd om een denkbeeldige werkelijkheid bij mensen in te prenten. Asielcrisis is daar een voorbeeld van; slaaf gemaakte en wit zijn dat niet. Dus heeft FransB het gewoon fout.
Ik gebruik “slaaf gemaakte” niet omdat dat valselijk suggereert dat er ook mensen vrijwillig slavernij in gaan. Op zijn best is “slaaf gemaakte” een pleonasme.
Ik gebruik “wit” niet omdat “witte suprematie” net zo’n racistische betekenis heeft als blank, zoals de Engelse taal bewijst.
Er zijn ter linkerzijde ongetwijfeld voorbeelden te vinden die FransB wél kan gebruiken om zijn punt te maken. Dan denk ik aan bewonderaars van het voormalige Oostblok.
Tja, wat moet je hiermee. Dit is ook een nogal feitenvrije reactie.
Feit is dat er geen asielcrisis is maar een huisvestingscrisis.
Feit is dat de term asielcrisis gebruikt wordt om een denkbeeldige werkelijkheid in te prenten, precies zoals de nazis het woord crisis gebruikten.
Feit is dat noch de term slaaf gemaakte noch de term wit naar een denkbeeldige werkelijkheid verwijzen.
Moet ik concluderen dat uw afkeer van politiek correct taalgebruik uw kritisch denkvermogen heeft aangetast?
“Feit is dat de term asielcrisis gebruikt wordt om een denkbeeldige werkelijkheid in te prenten”
U heeft 100% gelijk. En de media, met bijna dagelijkse berichten over Ter Apel of azc-onrust, draagt daar helaas aan bij. Het komt ion de koppen te zitten zonder dat men er erg in heeft.
In hoeverre dit een vooropgezet plan is zou ik graag willen weten, maar ik weet alleen dat sommige partijen er garen bij spinnen.
Het doet mij altijd denken aan de cartoon waar de rijke man met 20 koekjes tegen de arbeider met 2 koekjes fluistert dat de vreemdeling met 1 koekje die van de arbeider wil hebben.
Nu maak je er een semantische discussie van en dat is nou juist het probleem in de politiek: het gaat alleen maar over woorden.
Nieuws uit Ceuta een beetje gevolgd? Dat is echt geen huisvestingscrisis.
Dus ja, in het alfabet van door links verboden woorden staat de a voor asielcrisis, de b voor blank etcetera.
Wat u er mee moet is betere voorbeelden bedenken. Die zijn er heus wel ter linkerzijde.
Ik noteer al een tijdje de betekenisverschuivingen in academisch jargon. Het consequente misbruik van de term “paragdigma” en de systematische verwarring van multi- en interdisciplinariteit vind ik heel significant. Dat de universiteiten geen wetenschappelijke “vorming” meer aanbieden, maar een “opleiding”, alsof het een HBO zou zijn, is ook een teken des tijds.
Ik herinner me dat ik als student luisterde hoe mijn docenten het sarcastisch hadden over rendementscijfers en dat twee jaar later, toen ik zelf werkte aan de Vrije Universiteit, men het belang van rendement al volledig had geïnternaliseerd.
Uiteraard is de zelftrivialisering van de universiteit niet te vergelijken met het Derde Rijk.
Dit is een zeer actueel onderwerp, zeker in Duitsland.
Modern woordgebruik bij de AfD:
‘Nazi’ heet nu ‘patriot’.
‘Volksgemeenschap’ (nazibegrip) heet nu ‘richtinggevende cultuur’.
‘Rassenhygiëne’ heet nu ‘remigratie’.
‘Haat zaaien’ heet nu ‘mening’.
Wie daar kritiek op heeft is ‘links groen vervuild’.
Kijk ook naar de VS waar sociale politiek afgeschilderd wordt als ‘extremistisch communisme’.
Als je iets te weten komt over de denkbeelden van de Democratic Socialists of America, zul je zien dat die kwalificatie volkomen terecht is. Hasan Piker noemt Mao een groot leider.
Fascinerend stuk en ik zet de LTI gelijk op mijn ‘liste du buquette’!
Dat het gelijk tot hommeles in huize B. leidt, zou je als illustratie van het belang van LTI kunnen zien, temeer daar beide heren rake opmerkingen maken, waarvoor dank. Ook ik stoorde me aan de term ’tot slaaf gemaakte’ (idd op zijn best een pleonasme!) maar tot nu om andere redenen:
1. Het is een wangedrochtelijke vertaling van het Amerikaanse ‘enslaved’ (de term ‘verslaafd’ is in het NL immers al in gebruik) en veegt het giga-grote verschil tussen een als slaaf geborene en een tot slaaf gemaakte onder het tapijt (m.i. respectloos).
2. Het is een kwalijk volgen van Amerikaanse dogmatiek terwijl de Amerikaanse geschiedenis en realiteit volslagen uniek is en niet of slechts zelden toepasbaar op andere culturen*. Voor je het weet, krijg je hier ook randdebielen die – in clownsgewaad met witte puntmuts – brandende kruisen in de tuin van gekleurde burgers gaan plaatsen.
Wit en blank: ik kies altijd die term waarbij ik ontsporing van het gesprek naar semantiek het minst waarschijnlijk acht. Het is evenals ’tot slaaf-gemaakte’ een product van linkse dogmatiek, waar Frans B zich terecht aan stoort.
Solidaire groet van een (door witte oudheidkundige) tot blog-volger gemaakte.
Een (Wit-blanke) Amerikaanse vroeg me eens om info over Suriname. Werd boos toen ik de term ‘creool’ gebruikte…
Oeps, voor die laatste zin had een * moeten staan.