In het Engels kun je van iemand vragen of ’ie voor dit of dat project bereid is an extra mile te gaan: zich bovenmatig in te spannen. Dat gaat terug op een vers uit het Evangelie van Matteüs, uit de Bergrede, waarin Jezus adviseert:
Als iemand je dwingt één mijl met hem mee te gaan, loop er dan twee met hem op.noot
Het komt uit de Bergrede, waarin Matteüs Jezus presenteert als een schriftgeleerde, die zijn commentaar geeft op de Wet van Mozes. Als God de Joden uitverkoren heeft, is het minste wat Joden terug kunnen doen, proberen de Wet zo goed mogelijk na te leven en diepste betekenis te vinden. De Jezus van Matteüs is hier een schriftgeleerde die zijn duit in het zakje doet, ongeveer zoals de auteur van 4QMMT. Jezus’ uitleg is een oproep tot een welhaast bovenmenselijke volmaaktheid: mensen moeten ernaar streven even volmaakt te zijn als God zelf. Je moet dus maar een extra mijl lopen.
Er zijn hier verschillende vragen. Althans voor mij. Eén, wat is bedoeld met “één mijl mee gaan”? Dit is simpel: een soldaat of ambtenaar eist een herendienst. Een bekend voorbeeld is Simon van Kyrene, van wie wordt gevraagd het kruis van Jezus te dragen als hij dat zelf niet kan.noot
Vraag twee: waarom staat er μίλιον, “mijl”? Dat is een Latijns leenwoord, maar we zijn hier in het Grieks-sprekende deel van de Romeinse wereld, namelijk in het land van Herodes Antipas. In Galilea rekende men niet met Romeinse maten. En Matteüs schreef in het Grieks. Je zou eerder iets hebben verwacht als “wanneer iemand eist tien stadiën mee te gaan, loop er twintig”.
Vraag drie: wie kon van Jezus’ luisteraars vragen om een mijl met ze op te lopen? Ik lees overal – ja, echt overal – dat een Romeinse soldaat deze dienst kon vorderen. Die mogelijkheid lijkt er inderdaad te zijn geweest. Ik noemde Simon van Kyrene al en weet van een edict uit Pisidië (in het huidige Turkije) met enkele regels voor rekwisitie. Maar of dit een wet was of slechts een ingeburgerde praktijk, en of er, zoals Matteüs impliceert, een maximum was van één mijl: ik ken daarvoor geen aanwijzingen. Dat wil niet zeggen dat die aanwijzingen er niet zijn, maar ik ken ze niet.
Maar veel problematischer: we bevinden ons, zoals gezegd, in het land van Herodes Antipas. Legionairs of hulptroepers waren daar in geen velden of wegen te bekennen. De ons bekende eenheden waren gestationeerd in de steden van Judaea: Caesarea Maritima, Samaria, Jeruzalem.
Ik zou denken: degene die een dienst rekwireert, was geen Romeinse soldaat, maar een van Antipas’ mannen. En met μίλιον is geen Romeinse mijl bedoeld, naar een Herodiaanse mijl van 2000 el, iets meer dan een kilometer. Dit stond ook wel bekend als een sabbatsreis, omdat dit de afstand was die op de rustdag mocht worden afgelegd.noot Ik heb geen idee of mijn aanname klopt, maar dat de rekwirerende partij een van Antipas’ manschappen is, is niet speculatiever dan dat het een legionair zou zijn. Het voordeel van mijn interpretatie is dat we in Jezus’ eigen, Joodse wereld blijven.
Tot slot: wat betekent het in de context van de Bergrede? In elk geval niet dat je instemt met repressie. De strekking van de Bergrede is dat Jezus’ volgelingen zo volmaakt als God moeten zijn, vrij van woede. Desnoods de andere wang toekeren, zoals Matteüs twee zinnen eerder noteert.
Zoals gezegd: de eisen veronderstellen een bovenmenselijke volmaaktheid. Dat is echter niet mijn probleem. De historicus probeert gebeurtenissen en denkbeelden uit het verleden te reconstrueren, en dat is wat ik hier met Matteüs’ tekst probeer te doen. We hoeven het verleden niet als bron van inspiratie te gebruiken. U mag dat natuurlijk wel, maar de historicus heeft daar weinig mee van doen. Die constateert, niet méér.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
Zelfde tijdvak
De jeugd van Jezus?juni 23, 2024
Barnabas, de leviet van Cyprusapril 14, 2024
Een pseudocitaat van Senecamaart 18, 2022
“De strekking van de Bergrede is dat Jezus’ volgelingen zo volmaakt als God moeten zijn.”
Mijn amateuristische indruk was altijd dat Jezus’ volgelingen het niet zozeer moeten zijn, maar dat ze moeten blijven proberen het te zijn, ook al zijn ze gedoemd te falen. En dat is weer reden om mildheid te betrachten jegens anderen, als die falen.