De geschiedenis herhaalt zich niet en de wetenschapsgeschiedenis doet dat in principe evenmin. Maar soms toch wel. De koolstofrevolutie die ooit de chronologie van de Oude Wereld op z’n kop zette, herhaalt zich nu in de Nieuwe Wereld.
De koolstofrevolutie in de oude wereld
Wat was er ook alweer aan de hand? De chronologie van de slotfase van de Europese Prehistorie was lange tijd gebaseerd op teksten. Grote archeologen als Oscar Montelius en Gordon Childe hadden een soort spreadsheet van de diverse culturen gemaakt, wisten welke oude culturen min of meer gelijktijdig waren, en konden dit overzicht koppelen aan Egypte, waar geschreven koningslijsten bestonden. Dit was een vrij grof chronologisch frame, maar het was beter dan niets.
Eén van de inzichten was dat “het licht uit het oosten” kwam: ideeën en vormen die in Egypte of Mesopotamië waren ontstaan, verspreidden zich westwaarts. De Grieken imiteerden de piramiden in de vorm van tholosgraven en de hunebedden waren daar weer een imitatie van. De koolstofmethode, in de jaren vijftig ontwikkeld door Willard Libby en Hessel de Vries, bood prehistorici de mogelijkheid zonder teksten de waarschijnlijkheid van een datering uit te knobbelen. Dit was revolutionair, een ander woord is er niet. Eén gevolg was dat de hunebedden ouder bleken dan de piramiden. Een soortgelijke omslag zien we nu opnieuw in Latijns Amerika, waar de traditionele chronologie van het Inka-rijk op de helling is gegaan.
De Inka’s
Die chronologie was lange tijd gebaseerd op teksten. Of beter: op zestiende-eeuwse Spaanse verslagen van wat de Inka’s hadden verteld aan missionarissen. Die hebben behoorlijk zitten redigeren: zo lezen we ook legendes dat de eerste bewoners van de Amerika’s, over wier afkomst Europeanen destijds debatteerden, afstamden van piraten uit Sulawesi. Twintigste-eeuwse wetenschappers accepteerden echter de meer recente informatie die de missionarissen hadden opgetekend en baseerden daarop hun chronologie. Voor deze aanpak was immers geen alternatief.
Als de chronologie klopte, dan zou het Inka-rijk in 1438 vrij onverwacht en snel zijn ontstaan. Ineens was het er, met als voornaamste nederzetting de snel gebouwde stad Cusco in Peru. Vervolgens zouden de Inka’s tussen 1463 en 1471 naar het noorden zijn opgerukt, en daarna, van 1471 tot 1493, in zuidelijke richting. In eenendertig jaar zouden ze een rijk, Tawantinsuyu genaamd, hebben gebouwd dat zich uitstrekte van Quito in het huidige Ecuador over vierduizend kilometer tot Santiago in Chili. Dat is snel, maar niet onmogelijk.
Koolstofdateringen waren er aanvankelijk niet, maar dat is inmiddels veranderd. Betere statistische technieken hebben de foutenmarges versmald en, minstens zo belangrijk, er zijn betere kalibratiecurves, die rekening houden met het mariene reservoireffect, dat op het zuidelijk halfrond anders is dan op het noordelijk. En nu blijkt de geschiedenis van de Inka’s een stuk eerder te beginnen. Ze begint nog steeds vrij abrupt: ineens is Cusco er en ineens beheerst die stad het directe ommeland, maar dat begin bevindt zich nu een halve eeuw dieper. De expansie nam, als de huidige metingen en berekeningen kloppen, veel meer tijd in beslag dan geleerden aannamen op grond van de Spaanse optekeningen van de mondelinge informatie.
Geschiedvervalsing
Een van de gevolgen van de koolstofrevolutie in de Oude Wereld was dat sommige gebouwen op een andere moment bleken te zijn gebouwd dan aangenomen op grond van de teksten. De Stallen van Salomo in Megiddo bleken te zijn gebouwd een eeuw ná de regering van koning Salomo, zoals we die kunnen dateren op grond van geschreven (bijbelse) informatie. De auteurs van de teksten kenden de monumenten, wisten niet wie ze hadden gebouwd en schreven ze toe aan de beroemdste mensen de ze kenden. Dit is vrij algemeen gebeurd in de oude Mediterrane wereld.Anders gezegd: koolstofdateringen hebben geholpen om inzicht te krijgen in de totstandkoming van de geschreven teksten.
Ook dat lijkt nu in de Nieuwe Wereld te spelen. Informatie uit mondelinge bronnen is sowieso manipuleerbaar, maar we kunnen nu gaan nadenken over de wijze waarop dat is gebeurd. Zo is mogelijk dat de drie broers die vanuit Cusco noordwaarts trokken om daar gebieden te veroveren, geen broers waren, maar behoorden bij twee of misschien wel drie generaties. In de mondelinge traditie kunnen drie mensen die vergelijkbare dingen doen, makkelijk veranderen in nauwe verwanten. Daarvoor zijn voldoende andere voorbeelden.
Een andere mogelijkheid: er kunnen koningen zijn weggewerkt. Het is bekend dat de laatste Inka-vorst, de Atahuallpa waarover Frans Buijs op deze blog al eens vertelde, het stoffelijk overschot van zijn grootvader liet verbranden, omdat dit ook de grootvader was van zijn verslagen rivaal Huascar. In dit geval weten we wie is “gecanceld”, maar het is denkbaar dat andere vorsten met meer succes tot onpersonen zijn gemaakt – met zóveel succes, dat niemand ze herinnerde, zodat de Spaanse missionarissen die de verhalen optekenden, er nooit over hoorden en een geschiedenis optekenden die een halve eeuw te kort was.
Literatuur
Lizzie Wade, Redating the Inca Empire, in: Science van 15 oktober 2026
Zelfde tijdvak
Het gebroken oorfebruari 5, 2025
De Inka’s (4): Inti Raymifebruari 21, 2024
Hooglied (3): Een Egyptische wasfapril 8, 2023
👍
Ik vind een halve eeuw eerder niet heel lang. Nog steeds is een enorm rijk in recordtijd tot stand gekomen. En bij 16 Inkavorsten zouden die dan gemiddeld 10 jaar geregeerd hebben. Bij Atahualpa en Huascar bleek dat ook bij de Inka’s de opvolging niet vanzelfsprekend was. In die uitbreiding zitten dus ook nog een aantal hiaten, waarin men bezig was uit te maken wie de volgende Inka zou zijn.
Een halve eeuw is inderdaad minder dan een mensenleven, maar van de andere kant: het Inka-rijk bestond volgens de traditionele chronologie nog geen eeuw. Dan is een uitbreiding met ruim 50% toch fors.
Mijn opa is in 1886 geboren en ik (70) zou, 140 jaar later uit 1e hand over gebeurtenissen kunnen vertellen die hij heeft meegemaakt, vanaf pak ‘m beet 1895.
Maakt u zich geen zorgen, de man zei nooit iets*, maar het geeft wel aan dat het met succes wegmoffelen van een Inca (=koning. Of keizer zo u wilt) niet zo waarschijnlijk is. Mensen werden destijds gemiddeld natuurlijk aanzienlijk minder oud dan tegenwoordig, maar een gemiddelde zegt niets over de meest extreme waarden. Stel dat in NL anno 2026 75% van de mensen de 80 haalt, zal dat ten tijde van Atahualpa misschien 2% zijn geweest (cijfers schud ik uit mijn mouw. Het gaat om de verhoudingen), maar ze zullen er allicht zijn geweest. De Spanjolen konden in Quito allicht uit 1e hand over de verovering door en opstanden tegen de Inca’s horen en in Cusco uit 2e hand hoe klein het koninkrijkje 125 jaar eerder was.
Ik bedoel maar.
“Poeh! Dat leert maar door!”, gevolgd door een schampere lach, is het enige dat ik me kan herinneren. Had hem net gezegd dat ik ging studeren.
“Marsh and Lane think Pachacuti’s little-known grandfather,Yahuar Huacac, may have been the true leader of the Inca’s first push southward. Perhaps Yahuar Huacac was among the unfortunate kings largely erased from Inca history to heap more glory on his descendants”
‘Little Known & ‘Largely Erased’ is niet hetzelfde als onbekend.
Is de chronologie van de Azteken/Mexica zekerder trouwens – er was een kalender en schrift immers, en zelfs zijn niet alle teksten zijn vernietigd…
Hou in gedachten dat het Inka koninkrijk al in de dertiende eeuw rond Cuzco (Qosco) gesticht/begonnen zou zijn..
De deels veronderstelde lijst van heersers https://www.historyfiles.co.uk/KingListsAmericas/CentralIncas.htm