Met Abraham Kuyper naar Griekenland (1)

In 2015 zond de toenmalige omroep IKON een achtdelige documentaire uit getiteld “Om de oude wereldzee”. De tv-serie ging over de reis die Abraham Kuyper (1837-1920) in 1905 en 1906 maakte naar landen rondom de Middellandse Zee, die hij “de oude wereldzee” noemde. De presentator van de documentaire was George Harinck, hoogleraar aan de Vrije Universiteit te Amsterdam en Kuyper-specialist.

Kuyper had in 1905 de verkiezingen verloren en zag nu ruimte voor deze reis. De aanleiding vormde het feit dat Kuyper zich zorgen maakte over de toenemende invloed van de islam in landen in deze regio (zoals het toenmalige Ottomaanse Rijk), over de machtsverschuivingen die dat met zich meebracht en over de betekenis daarvan voor Europa. Als een waar onderzoeksjournalist probeerde hij de islam van binnenuit te doorgronden. Zo bezocht hij onder meer een badhuis, voor die tijd tamelijk bijzonder.

Kuypers houding tegenover de islam kan bij sommige lezers de wenkbrauwen doen fronsen, terwijl anderen iets zullen hebben van “I told you so”. Het gaat mij er in dit artikel echter niet om een oordeel over Kuyper te vellen. Ik wil de feiten voor zich laten spreken. Let wel, we hebben het hier over het begin van de vorige eeuw.

Griekenland

Tijdens de betreffende reis bezocht Kuyper ook Griekenland, waarvan hij een beschrijving opnam in zijn boek Om de oude wereldzee: een ruim duizend pagina’s lang reisverslag dat hij in 1907 en 1908 in twee dikke banden publiceerde bij Van Holkema & Warendorf.

Dat Kuyper tijdens deze reis Griekenland heeft bezocht is opvallend, want met de islam had dat koninkrijk destijds al weinig meer te maken. Het noorden van het huidige Griekenland was weliswaar nog onderdeel van het Ottomaanse Rijk, maar het deel dat Kuyper bezocht, Athene en de noordelijke Peloponnesos, behoorde tijdens zijn reis al bij het koninkrijk Griekenland.

Bovendien besteedt Kuyper in het tweede deel van zijn reisverslag onevenredig aandacht aan Griekenland, zeker voor een boek dat in de eerste plaats gaat over de islam in de landen rond de Middellandse zee. De vraag dringt zich op: wat had Abraham Kuyper met Griekenland?

Abraham de Geweldige

Voordat ik deze vraag beantwoord is het noodzakelijk dat ik eerst een korte karakteristiek van Kuyper geef om zijn denken en handelen in het juiste perspectief te plaatsen. Abraham Kuyper was namelijk een totaal ander persoon dan degene die we uit de schoolboekjes leren kennen. De beroemde karikatuur van Albert Hahn uit 1904, die een norse staatsman laat zien, doet hem ook geen recht.

Dat Abraham Kuyper “geweldig” was, daarover kan geen misverstand bestaan. Hij beschouwde zich niet in de eerste plaats als staatsman, maar als journalist. Hij heeft zich hierbij ook maatschappelijk gezien verdienstelijk gemaakt: bekende kranten als Het Vaderland en Nieuws van den Dag hebben hun ontstaan te danken aan zijn initiatieven. Het aantal journalistieke bijdragen dat Kuyper schreef in eigen en andere periodieken is ontelbaar. Hij schreef over van alles en nog wat; er was weinig waar Kuyper geen belangstelling voor had. Hij bezat niet alleen een doctorstitel uit 1862 in de theologie op basis van een in het Latijn geschreven dissertatie, maar ook propedeuses (ongeveer te vergelijken met het huidige bachelor-diploma) in de literatuur en filosofie, beide cum laude behaald. Overigens was journalistiek voor hem een middel en niet een doel, het ging hem uiteindelijk om de inhoud.

Kuyper was naast zijn werk als schrijver ook, om het met een simpele term te duiden, een avonturier. Avontuur had hij nodig om zich naast zijn werk, dat een zware claim op hem legde, te ontspannen. Zijn avonturiersbestaan bestond uit twee facetten: alpinisme en reizen. Beide heeft hij tot bijna het eind van zijn leven volgehouden. Wat alpinisme betreft heeft hij de nodige wapenfeiten op zijn naam staan. The Guardian sprak in een necrologie in 1920: “He was one of the leading Alpinists of his day”. Ongetwijfeld overdreven, maar de respectabele krant zal een reden hebben gehad voor deze bewering. Kuyper heeft bergen beklommen in Zwitserland, Tirol, de Pyreneeën, Noorwegen en Amerika. Men moet hierbij zijn conditie niet onderschatten: al was hij een kleine (1,68 meter) vlezige persoon, hij heeft zijn hele leven aan zijn conditie gewerkt, inclusief krachttrainingen.

Als reiziger, combineerde hij het nuttige met het aangename. Die verbinding was voor Kuyper een heilig moeten. Hij bezocht hij tal van landen, van de VS tot bijna heel Europa en natuurlijk de landen rond de oude wereldzee. Dit was overigens zijn laatste reis.

Zijn meest onvoorstelbare eigenschap vormt zijn schriftelijke productie, geheel bij elkaar geschreven met kroontjespen en later met vulpen. Een typemachine heeft hij nooit aangeraakt. De ruim duizend bladzijden van Om de oude wereldzee vormen slechts een fractie van het totale oeuvre. Kuyper schreef slechts enkele uren per dag, vanaf negen uur ’s ochtends tot de middag, maar wel volgens een streng regime dat letterlijk tot op de minuut was bepaald.

Kortom, Abraham Kuyper was zowel qua intellect als verscheidenheid een reus, een homo universalis pur sang. Dit wil echter niet zeggen dat hij in zijn opinies objectief was. Wie een completer beeld van Kuyper wil trekke zich terug op een Grieks eiland en leze de biografie van Johan Snel, De zeven levens van Abraham Kuyper. Portret van een ongrijpbaar staatsman (2020).

[Dit artikel van Hans Overduin verscheen eerder in een beknoptere vorm in het tijdschrift Lychnari. Wordt vervolgd]