Ik heb op deze plaats Euhemeros al weleens genoemd. Zo rond 290 v.Chr. schreef hij een boek, waarvan we de titel kunnen vertalen als De gewijde kroniek of als De heilige inscriptie. Er is net een nieuwe editie, samengesteld door de Franse classici Montanari en Pouderon, van alle bekende fragmenten van Euhemeros’ grotendeels verloren gegane boek. Ik blogde er hier al eens over.
De regering van Kronos
Euhemeros vertelde dat hij op een ontdekkingsreis ergens in de Indische Oceaan een eilandengroep had ontdekt en dat daar een tempel stond met een opmerkelijke inscriptie. Niemand minder dan Zeus in hoogsteigen persoon had daarin verslag gedaan van de vreselijke dingen die in de oudste tijden waren gebeurd. Het opmerkelijke was dat de goden eigenlijk gewone stervelingen waren geweest.
Aanvankelijk had koning Ouranos geregeerd over de nog jonge mensheid, opgevolgd door koning Kronos. Die kreeg echter te maken met een paleiscoup: zijn oudere broer Titan eiste de troon op. Hun moeder, Hestia, en hun zussen, Demeter en Rhea, spoorden Kronos aan niet in te binden, en overtuigden Titan ervan zijn eisen wel wat bij te stellen.
Toen heeft Titan, die minder knap van uiterlijk was dan Kronos, om die reden en omdat hij merkte dat zijn moeder en zussen liever wilden dat Kronos koning werd, het koningschap aan hem overgelaten. Hij sloot een overeenkomst met Kronos met de strekking dat als deze een mannelijke nakomeling zou krijgen, hij hem niet zou opvoeden. Dat deed Titan met het oogmerk dat zijn eigen zonen dan koning konden worden.noot
De familie van Kronos hield zich echter niet aan de uitspraak.
Ze hebben de eerstgeboren zoon van Kronos vermoord. Daarna is de tweeling Zeus en Hera geboren. Toen heeft men Hera aan Kronos laten zien, maar ze hielden Zeus verborgen en droegen vervolgens de zorg voor zijn opvoeding heimelijk aan Hestia op.noot
Vanzelfsprekend kwam uit dat Kronos’ familie zich niet had gehouden aan de overeenkomst met Titan.
Nadat Titan te weten was gekomen dat Kronos zonen had verwekt en ze toch in het geheim had opgevoed, riep hij zijn zonen bij zich, en heeft zijn broer Kronos en Rhea gevangen genomen. Hij liet ze opsluiten en bewaken.noot
Zeus grijpt in
Inmiddels was Zeus volwassen. Hij rukte op tegen de Titanen, versloeg ze, bevrijdde zijn ouders en liet zijn vader opnieuw op de troon plaatsnemen. Kortom, de Zeus van Euhemeros was een rechtschapen man, niet uit op eigen gewin. Helaas was zijn vader uit ander hout gesneden: Kronos begon zijn zoon te wantrouwen en beraamde een complot om hem te doden. Zeus kreeg dat echter in de gaten en verdreef zijn vader, die zich mocht vestigen in Italië.
Vervolgens deelde hij de heerschappij – Poseidon kreeg de vloot en de eilanden toegewezen – en reisde hij vijf keer over de gehele wereld. Overal sloot Zeus verdragen en overal kreeg hij eerbewijzen. Door deze verdragen keerde de situatie, na de oorlog tussen Kronos en Titan, voor de gehele mensheid weer ten goede. Daarom waren de eerbewijzen na Zeus’ dood voortgezet en zo was, begreep Euhemeros, de religie ontstaan. Als u er meer over wil weten, moet u het boek van Montanari en Pouderon maar lezen.
Politiek commentaar?
Tot zover Euhemeros. Ik ben met zijn tekst bezig omdat ik momenteel met classicus Hein van Dolen werk aan een boek over Filon van Byblos, waarin ook Euhemeros een rol zal spelen. En ik had ineens een woeste gedachte. Het is namelijk wat curieus dat Euhemeros’ Zeus eerst zijn vader op de troon zet en pas later zelf koning wordt. Als Euhemeros toch traditionele mythen aan het herschrijven was, had hij ook gewoon kunnen schrijven dat Zeus Titan afzette en zelf koning werd. Wel zo simpel. Maar misschien bedoelde Euhemeros commentaar te geven op een schokkende gebeurtenis, enkele jaren eerder.
In 323 v.Chr. was Alexander III de Grote overleden. Zijn broer Arridaios was hem opgevolgd, samen met de later dat jaar geboren Alexander IV. Omdat Arridaios zwakbegaafd was en de andere koning nog een baby, traden drie generaals op als regenten. Ze wendden voor te strijden voor de legitieme dynastie, maar gingen steeds meer hun eigen weg in een voorspelbare burgeroorlog. Arridaios werd al in 317 uit de weg geruimd.
Een verdrag maakte in 311 een tijdelijk einde aan de burgeroorlog; Alexanders generaals spraken af dat ze de macht zouden behouden tot de inmiddels twaalfjarige Alexander IV volwassen zou zijn. Vanzelfsprekend was dit feitelijk het doodvonnis voor de jongen en niet veel later namen de generaals de koningstitel aan.
Zou het kunnen zijn dat Euhemeros’ Zeus, die wél een stap terug doet ter wille van de legitieme vorst, een verkapt commentaar is op de schokkend cynische machtsgreep van de generaals? De fragmentarische overlevering van De gewijde kroniek maakt het onmogelijk dit vermoeden te toetsen, en ik zou Euhemeros’ boek niet willen typeren als ’s werelds eerste sleutelroman. Maar de gedachte is leuk genoeg voor een blogje.
Zelfde tijdvak
Wadi Awismei 21, 2018
Het Romeinse Rijk van Fik Meijer (4)februari 22, 2016
De slag aan de Granikos (1)februari 18, 2025
Ik ben benieuwd naar uw boek over Filon van Byblos! Ik kan niet wachten om een exemplaar te kopen en te lezen!
Leuk! Je samenwerking met Van Dolen heeft eerder al een goede Herodotos met voldoende extra informatie opgeleverd. Waar kan ik Philo bestellen?