Hé, dit is leuk: een nieuw boek over Pytheas van Marseille, de Griekse ontdekkingsreiziger die rond 325 v.Chr. de Atlantische Oceaan en de Noordzee bevoer. Hij bereikte een plek die hij Thule noemt en geeft ook aan op welke breedte dat lag. Het moet gaan om IJsland of – volgens een theorie van de beroemde poolreiziger Fridtjof Nansen – om de kust van het huidige Noorwegen. Bovendien bereikte Pytheas de plaatsen waar tin en barnsteen vandaan kwamen. Er zijn al eerder boeken over de Griekse ontdekkingsreiziger geschreven, zoals dat van Barry Cunliffe (heel informatief) en dat van Lionel Scott (teleurstellend). En nu is er het zojuist verschenen boek van François Herbaux, Pythéas. Explorateur du Grand Nord. Als u meer wil weten over de man, dan is dit het boek om mee te beginnen.
Het boek van Pytheas, De Oceaan, is verloren gegaan, maar er zijn allerlei citaten. Herbaux noemt er achtendertig. Scott heeft er meer, waaronder twee passages van de Romeinse aardrijkskundige Pomponius Mela, die zouden teruggaan op Pytheas. Daarover is echter bepaald geen consensus en Herbaux is terughoudender. Hij is wel op de hoogte van Scotts werk, maar alle verwijzingen naar Mela in Pythéas. Explorateur du Grand Nord zijn terzijdes. Herbaux lijkt zijn manuscript al grotendeels af gehad te hebben toen het Engelse boek in 2022 verscheen en hij heeft zich beperkt tot enkele verstandige inlassen. Ik denk terecht.
Locaties
Veel Pytheasliteratuur concentreert zich op de vraag waar hij zoal is geweest. Zijn aanwezigheid aan de Franse westkust en in de wateren rond de Britse eilanden zijn bewezen. Herbaux kan het thema niet vermijden en negeert de meer excessieve locaties. Het barnsteen kwam van Helgoland, niet vanuit het Oostzeegebied (zoals Scott opperde). Dat maakt Pytheas’ reis korter en plausibeler. Herbaux zoekt Thule op IJsland, omdat het door Pytheas vermelde ijs bij de Poolcirkel alleen daar kan zijn waargenomen; in Noorwegen zou hij veel noordelijker hebben moeten varen. Wel wijst Herbaux erop dat Pytheas mensen vermeldt bij de Poolcirkel, wat een tweede reis suggereert, die dan wel richting Noorwegen kan zijn geweest.
En dan is er de kwestie-Metuonis. De naam is af te leiden van het Oud-Germaanse woord *Mēþwōniz: drassig gebied waar gras groeit. Herbaux plaatst het aan de kust van Jutland, en hoewel ik voor mij denk aan de Waddenzee, lijkt Denemarken me al een stuk correcter dan Scotts plaatsing aan de Oostzee.
Pytheas in context
De identificaties vormen echter niet het zwaartepunt van Herbaux’ boek. Hij heeft meer te vertellen. Hij gaat bijvoorbeeld in op het idee dat Pytheas’ reis, net zoals die van zijn jongere tijdgenoot Euhemeros, weleens een fictie zou kunnen zijn geweest. Herbaux concludeert van niet, maar het is een goede vraag. Ook maakt hij korte metten met het idee dat Pytheas een complete vloot ter beschikking heeft gehad. Eén schip of meereizen met bestaande schepen is voldoende om alles te verklaren wat we weten uit de overgeleverde teksten.
Ik vond het verder leuk hoe uitgebreid hij inging op Pytheas’ wereldbeeld: wat verwachtte een Griek te vinden? Zo horen we dus over de Hyperboreërs, een mythisch volk dat voorbij de noordenwind zou wonen, en het Eiland van de Gelukzaligen.
Een interessant gegeven is dat de Grieken in de eerste helft van de vierde eeuw v.Chr. de bolvorm van de aarde ontdekten. Uiteraard wisten ze al veel langer dat de zon op het midden van de dag niet altijd even hoog staat. De filosoof Bion van Abdera, een leerling van Demokritos, had al geconcludeerd dat er dus plaatsen moesten zijn waar één dag zes maanden kon duren. De bevestiging van dit inzicht is precies wat onze bronnen toeschrijven aan Pytheas.
Het boek van Herbaux is al met al een stuk voorzichtiger en breder dan dat van Scott. Er is nog een verschil. Het Engelse boek kost pas nu er een paperback is, ongeveer €35. Het was meer dan €100. Pythéas. Explorateur du Grand Nord kost €17,90. Ik raak er steeds meer van overtuigd dat het Engelstalige, kapitalistische model waar zo veel universiteiten voor kiezen, funest is voor de wetenschap en dat er in Europa betere alternatieven zijn.
Zelfde tijdvak
Hedonisme (4): De tuin van Epikourosmaart 8, 2023
Kidinnumaart 22, 2023
Alexander de Grote in Memfisoktober 23, 2025
Het Frans van Herbaux is voor sommigen misschien een handicap. Laten we hopen dat er snel een Duitse vertaling komt.
In het Engels zal het wel niet vertaald worden, want ze hebben al iets recents. Misschien is ons taalgebied groot genoeg. Het is een leuk, goed geschreven boek.
Ik vind ook dat Angelsaksische boeken te duur zijn! Ook de prijs van paperbacks in het Engels taalgebied is overdreven hoog!
Ik lees graag Franse boeken. Veel goedkoper! Vaak zeer goed geschreven! Een ander perspectief (Denk aan Napoleon die voor de Engelsen een vijand, maar voor Fransen een staatshoofd is!) en boeiende onderwerpen!
Engelstalige paperback, nonfictie, kun je nog voor €14.95 tot 19.99 krijgen., al gaan ze steeds vaker over de twintig euro. Daar krijg je echt geen Nederlands boek meer voor.
Toch niet de paperbacks die ik wil lezen! Die kosten vaak 50 euro en meer!
Dat zijn geen paperbacks meer, maar dure softcovers…
Als je het boek van Cunliffe al las, biedt dat van Herbeaux dan veel andere zaken of is er veel overlap? (Ik probeer de stapel boeken die ik nog wil lezen niet al te hard te laten groeien.)
Ik zou Herbeaux dan laten wat het is, tenzij je heel erg geïnteresseerd bent in Hyperboreeërs e.d.
Dank je wel.
Ziet er veelbelovend uit, ik heb het alvast besteld!
Een kleine terzijde over Fridtjof Nansen; hij was een soort van Scandinavische Alexander Von Humboldt, die later zijn naam ook gaf aan het “Nansen-paspoort”, voor vluchtelingen in 1921. Als een soort van commissaris voor Russische vluchtelingen na de revolutie, vervulde hij ook een rol bij de Volkenbond. Maar vooral zijn exploraties zijn legendarisch… De strijd ook, om als eerste de noordpool te bereiken, die er bij hem in resulteerde dat ze eens een winter vastzaten op Antarctica en moesten overleven op vlees van ijsberen een walvisvet… Zijn ontdekkingsreizen in Groenland waren ook etnografisch gericht. Hij nam ook de technieken van de Inuit over, om te kunnen overleven in deze extreme omstandigheden. Ik heb hier in mijn boek het prachtige “À travers le Grönland”, verschenen bij Hachette in 1893, met tal van gravures en enkele litho’s over zijn exploraties aldaar…
Ja, het was echt een heel bijzondere man. Daarom deed ik even aan wat “name dropping”.
In Gouda is een straat naar hem genoemd. (En elders misschien ook wel.)
Volgens Google Maps in Amsterdam, Arnhem, ’s Hertogenbosch, Haarlem en Enschede, en natuurlijk ook in een heleboel andere plaatsen, zoals Oslo, Stavanger, Fjellhamar, Notodden, Lysaker enz enz
” Een interessant gegeven is dat de Grieken in de eerste helft van de vierde eeuw v.Chr. de bolvorm van de aarde ontdekten”
Is er iets bekend over hoe die ontdekking in zijn werk ging? Het ligt enorm voor de hand, want een platte aarde heeft geen horizon, zoals de lezers van Discworld weten.
Ik dacht inderdaad met de horizon: het feit dat de mast van een schip eerst zichtbaar wordt. Ook de schaduw van de aarde op de maan bij een maansverduistering.
Tenslotte werd de omtrek vrij nauwkeurig berekend door Eratosthenes in de 3de eeuw. Je kan filmpjes vinden op YouTube waarin zijn berekening wordt uitgelegd.