Voordat Augustinus, de laatantieke bisschop van de havenstad Hippo in het huidige Algerije, koos voor het celibaat, had hij een relatie met een anoniem gebleven vrouw. Ze zijn nooit getrouwd. Wel hadden ze een zoon, Adeodatus, die maar vijftien of zestien jaar oud is geworden.
Dat hij een buitenechtelijke relatie heeft gehad, is Augustinus weleens verweten. U kunt zich bij de toon van de verwijten misschien iets voorstellen: de heilige kerkvader die anderen een strenge seksuele moraal adviseert maar zelf een kind verwekt bij een concubine. Een concubine waarvan hij de naam niet eens noemt. Wat een verknipt figuur! Ik herinner me uit mijn studietijd – we hebben het over 1985 – een proefschrift waarin de kerkvader een onverwerkt moedercomplex in de schoenen geschoven kreeg. Een psychiatrisch geval.
Zo simpel ligt het echter niet. Ongehuwd samenwonen was in de vierde eeuw na Chr. volkomen normaal en het was niet meer dan voorkomend dat Augustinus een vrouw die, na een beëindigde relatie, was teruggekeerd naar haar geboorteprovincie, niet in opspraak wilde brengen. Kortom, Augustinus was niet helemáál een psychiatrisch geval.
Maar misschien wel een beetje. Dacht ik. Want wie noemt zijn zoon in vredesnaam Adeodatus? Het betekent zoiets als “geschenk van god”, zoals het Franse Dieudonné. Ik heb jarenlang gedacht dat de man wel érg scrupuleus religieus was. Anders hadden hij en zijn vrouw wel de baby wel een normale naam gegeven. Patricius bijvoorbeeld, zoals Augustinus’ vader, of Marcus, Gaius, Lucius.
Pas toen ik het Bardomuseum in Tunis bezocht, zag ik christelijke grafschriften met deze naam. In de Romeinse Maghreb was Adeodatus een volkomen normale voornaam. Ik wilde dit blogje illustreren met een foto van een van die inscripties, maar ik blijk die niet te hebben.
En Adeodatus is, zo ontdekte ik onlangs, een doodgewone vertaling uit het Punisch: MTNBL ofwel Mattan-Baäl, “geschenk van de heer”. Weet u dat ook weer.
Zelfde tijdvak
De val van het Serapeionoktober 15, 2016
IIII Flavia Felixjanuari 3, 2025
Ausonius aan de Moezelseptember 22, 2021
“Wat een verknipt figuur!”
Alleen als we zijn schrijfsels bij voorbaat relevant achten voor onze tijd. Dat proefschrift bewijst alleen maar hoe lastig het is pseudowetenschap te vermijden. Het is mi één van de belangrijkste taken van de oudheidkunde – geschiedkunde in het algemeen – om mensen in de context van hun eigen tijd en plaats te bezien. Het maakt nogal een verschil of ik die tijd en plaats verknipt acht (en dat doe ik als product van mijn eigen tijd en plaats) of een individu.
Betreffende Augustinus van Hippo is mijn conclusie dat de man één van de briljantste geesten van zijn tijd was en absoluut niet verknipt. Wel besteedde hij het grootste deel van zijn tijd en moeite aan onderwerpen die totaal irrelevant zijn. Dus veel interesssanter vind ik het kleine deel dat nog wel relevant is; dat is ook naar hedendaagse maatstaven van zeldzaam hoog niveau. Iedereen die geïnteresseerd is in de Oerknal en tijd zou moeten lezen wat Augustinus daarover schreef. Wel even door de opgeblazen, hoogdravende schrijfstijl kijken.
Er werden toen ook al duizend jaar mensen Theodoros of Theodora genoemd. Ook Jonathan heeft die betekenis.
Ja, dat klopt. Maar gek genoeg herken ik daar niks bijzonders in, terwijl ik Adeodatus wel raar vond. Dat zegt veel over mij, maar ik weet niet wat.
Ik begrijp je redenering en denk dat je grotendeels gelijk hebt, maar …
“Wel besteedde hij het grootste deel van zijn tijd en moeite aan onderwerpen die totaal irrelevant zijn.”
… lijkt me een onderschatting van het belang van Augustinus’ werk als zielzorger. Dat ik daar het accent leg, en niet op de theologie/filosofie, zegt natuurlijk vooral veel over mijn niet-liberale mensbeeld. Ik ben namelijk niet zo zeker van de liberale aanname van het welbegrepen eigenbelang. Niet dat ik aanneem dat de mens van nature is geneigd tot het kwaad, maar Ik heb te veel mensen ontmoet die hun eigenbelang niet weten te identificeren. Ik vermoed daarom dat mensen af en toe behoefte hebben aan een ander perspectief. Augustinus zou het zielzorg noemen, in onze tijd heet dat consultancy.
Zielzorger Augustinus ging er van uit dat het merendeel van de mensheid het hellevuur wachtte.
Het lijkt me dat Jona verwijst naar de studie van Frits van der Meer, Augustinus de zielzorger. Al wat ouder maar in 2008 nog herdrukt. Daar vinden we dat Augustinus met de hel dreigde tegen lieden die erop los leefden omdat ze gedoopt en dus gevrijwaard waren voor latere ellende -niet het merendeel van de mensheid. Het is overigens niet dat het met Adeodatus veel te maken heeft.
Het lijkt erop dat Augustinus vanaf 312 n Chr. richting predestinatie bewoog.
Zonder doop was er sowieso geen hoop op genade, dus de bestemming is dan hel, ook niet voor zuigelingen die niet gedoopt waren.
Oh, help, de predestinatie, dat zou eeuwen later de protestanten in de Nederlanden nog tegen elkaar opzetten. Remonstranten versus contra-Remonstranten. En zelfs toen ik als kind op de gristelijke school zat, werd me/ons al verteld dat we altijd zondigen, zelfs als we het zelf niet weten, maar door de genade van God…
Ik heb me eraan ontworsteld, maar potdorie, wat heeft Oom August een invloed gehad…
Onder de getraumatiseerde predestinatie-slachtoffers die naar Augustinus wijzen, tref ik alleen (ex-)protestantsen aan. De eerste (ex-)katholiek die daar last van heeft gehad moet ik nog meemaken. Dan heeft het kennelijk toch niet aan Augustinus gelegen. Zei Calvijn niet dat Augustinus ‘geheel van ons’ is?
“Wel besteedde hij het grootste deel van zijn tijd en moeite aan onderwerpen die totaal irrelevant zijn.”
Hier had ik aan moeten toevoegen: voor mij. Want ik weet best dat die onderwerpen voor andere mensen wel relevant zijn.
Al vanaf de zesde eeuw vC. heten Grieken Θεόδωρος (Theódôros), ‘godsgeschenk’.
Zie mijn reactie op Dirk hierboven.
Punisch MTNBL , Mittun-Baäl, en Jonathan JNTN.
Wisselen Punisch en Hebreeuws N en M? (Zie Tsjechisch voor Nikolaas).
Bestaan er ook versies van Hannibal / Johanan, Obadja / Abdalla in het Latijn?
Vergelijk de naam Mattheus met dezelfde betekenis. Daar is niet de n verloren van het werkwoord natan, geven, maar het is een andere verbuiging.
De letter m in mittun slaat derhalve wellicht op een voltooid werkwoord, hetwelk in het arabisch met mu- of mo- begint en kennelijk de n verdringt in deze werkwoordsvorm.
N.B. De n is behalve bij Jo-natan ook te horen bij de hedentendage bekendste Theo-dorus: Natan-jahu ofwel Netanjahu, de premier van Israël.
Adeodatus lijkt me zeldzamer dan de Hebreeuwse en Griekse versies, wat de indruk wekt dat het bewuster is. Misschien vandaar je gevoel.
Ik ken iemand die Gave heet, wat kort zou zijn voor ’s Herengave (ik gok naar de spelling). Als achternaam komt het ook voor: denk aan de middeleeuwse auteur Segher Diengotgaf.
De reacties op Augustinus illustreren hoe moeilijk het is om iemand in zijn eigen tijd te zien. Hoe belangrijk Augustinus is geweest blijkt vooral hieruit dat zijn werk belangrijk genoeg bevonden is om te blijven kopiëren. Zijn oplossing voor twee in zijn tijd urgente problemen is eeuwenlang en zo hier en daar nog steeds van belang geweest:
– hoe moet je van een smalle kerk voor weinige een brede algemene kerk maken, gegeven het uitblijven van de wederkomst;
– hoe bepaal je wie er wel en niet bij die kerk horen, gegeven dat het Christendom in zijn wezen pluriform is, zie de uiteeenlopende visies op Christus in het Nieuwe Testament.
En verknipt? Ach wie is dat niet, en hoe belangrijk is dat. Dat iemand op zo’n vraag kan promoveren laat zien dat het ook in 2004 al mis was met de wetenschap.
En iemand die zich in 2024 verwondert over rare voornamen kan zijn hart ophalen aan waar ouders tegenwoordig hun kinderen mee opzadelen.
“De reacties op Augustinus illustreren hoe moeilijk het is om iemand in zijn eigen tijd te zien. ”
Daar heb ik nooit veel moeite mee gehad vwb Augustinus. Zijn theologie is voor mijn grotendeels een anachronisme; dat geldt ook voor de twee vragen die u stelt.
dwz niet tot onze tijd behorend.
FrankB: “Dat proefschrift bewijst alleen maar hoe lastig het is pseudowetenschap te vermijden”. Melis Melissen: “En verknipt? Ach wie is dat niet, en hoe belangrijk is dat. Dat iemand op zo’n vraag kan promoveren laat zien dat het ook in 2004 al mis was met de wetenschap”.
Pseudowetenschep? Verknipt? 2004? Het geschrift is van 1968. En 1985? Toen heeft Jona het waarschijnlijk gelezen, zijn geheugen is wonderbaar.
Deze reactie gaat over DOORKLIKKEN, meestal interessant, maar vaak doe ik dat niet, uit tijdsgebrek, een DILEMMA voor deze JL-blog lezer.
Hier klikte ik wel door en de schrijver heeft het niet over een verknipte Augustinus en heeft ook geen mening over een onverwerkt moedercomplex (hij citeert een ander).
Jos van Ussel schreef Geschiedenis van het seksuele probleem na zijn promotie een jaar ervoor en dat is natuurlijk een keurig wetenschappelijk onderwerp.
Van wat ik nu las (lang niet alles) is het nog steeds interessant.
Van Ussel herinnerde ik mij vaag ivm. de NVSH maar Wiki hielp ook hier weer.
‘En verknipt? Ach wie is dat niet, en hoe belangrijk is dat.’
Dat is heel belangrijk, omdat al die verknipte mensen een verknipte wereld voortbrengen en in stand houden.
Naar aanleiding van dat verwijt zichzelf niet aan de regels te houden: Godfried Bomans ervaarde het anders. Die is er juist blij mee dat ze, bij alle onvolwassen en wereldvreemde vroomheid die hij op school voorgeschoteld kreeg, ook met een echte zondaar te maken kregen nl Augustinus. De docent maakte zijn lesrooster zó dat de passages over zijn liefdesavonturen niet in de klas gelezen werden, maar die wisten ze thuis wel te vinden.
Niets menselijks is Augustinus vreemd. En dat is logisch. Mensen, ook kerkvaders en kerkleraren, worden namelijk pas heilig na hun dood.
Een belangrijke kandidaat voor de gevers van de merkwaardigste voornamen in de geschiedenis zijn toch wel de Engelse Puriteinen geweest https://slate.com/human-interest/2013/09/puritan-names-lists-of-bizarre-religious-nomenclature-used-by-puritans.html
Waarbij
For Hath Jesus Christ Not Died For Your Sins You Would Have Been Damned
(vrije weergave) toch wel de kroon lijkt te spannen…
Fried Deelen:
Er zijn vele, vele getraumatiseerde katholieken geweest door de eeuwen heen, dat weet u ook wel. De angst voor de hel die er ingeramd werd, het vagevuur, het besef altijd tekort te schieten, de obsessie met seks…waar denkt u dat Luther Calvijn c q vandaan kwamen? Die meenden echt bevrijding te brengen en creëerden natuurlijk weer nieuwe problemen want zo schijnt dat te moeten gaan.
“Ongehuwd samenwonen was in de vierde eeuw na Chr. volkomen normaal en het was niet meer dan voorkomend dat Augustinus een vrouw [..] niet in opspraak wilde brengen.”
Als het eerste correct is kan het tweede dat niet zijn.