En dat brengt me op het eigenlijke thema van dit stukje: langs elkaar heen praten. Voor Plinius sloegen de twee christinnen wartaal uit. Ook de kloof tussen Saturninus en de Noordafrikaanse christenen die hij voor zich heeft wordt niet overbrugd. In een in 2021 verschenen commentaar op deze martelaarsakte gaat Vincent Hunink ervan uit dat de hier ondervraagde christenen met opzet uitspraken doen die de overheidsfunctionaris niet kan begrijpen. Het is in zijn visie moedwil om misverstand te vergroten, omdat deze christenen er gewoon op aansturen de marteldood te mogen ondergaan. De studie van Hunink is zeer informatief en goed doordacht, maar op dit punt ben ik het niet met hem eens. Vervolging is niet het doel van het volgen van Christus, maar een gevolg. Er bestaan zeker aanwijzingen dat er kamikazechristenen geweest zijn, maar die vormen eerder een uitzondering – niet de regel.
Mysterie
Als u uw oren kalm te luisteren legt, vertel ik een mysterie van eenvoud.
Dat zegt de christelijke woordvoerder tegen Saturninus. Het is geen toonbeeld van duidelijke communicatie. Vermoedelijk biedt de christen aan te onthullen wat de christelijke leer is en bedoelt hij dat die gemakkelijk te begrijpen is. Maar zijn woordkeus zet Saturninus op het verkeerde been. Die maakt eruit op dat de christen hem wil inwijden in deze voor hem afstotelijke cultus.
De verwarring hangt samen met wat enerzijds Saturninus onder mysterium verstaat, en met hoe anderzijds de christen het woord begrijpt. In de brieven op naam van Paulus komt de Griekse versie van ditzelfde woord (mysterion) liefst eenentwintig keer voor en dan heeft het voornamelijk te maken met de kernleer van het christendom, een door God voor iedereen onthuld geheim – niet met het inwijden van nieuwelingen.
Mislukte informatieoverdracht
Ongeacht het misverstand over wat er nu bedoeld wordt met mysterium, feit is dat de christen een overdracht van informatie aanbiedt. Daaruit spreekt op zichzelf de wens om de kloof tussen de traditionele Romein en de christen te overbruggen. Dat dat niet lukt heeft volgens mij niet te maken met onwil, maar eerder met onvermogen. Het taalgebruik van deze christen lijkt zozeer beïnvloed door het lezen en bespreken van Paulus’ brieven dat hij niet in staat is de vertaalslag voor een niet-christen te maken. Datzelfde zie je gebeuren met andere begrippen die deze en de andere christenen in dit verhoor in de mond nemen. Ze spreken over “hemelen” in het meervoud en koppelen een heel andere betekenis aan woorden als “vrees” en “heer” dan die voor iemand als Saturninus bekend zijn. Ik zie hierin een sociaal dialect, een directe parallel met de tale Kanaäns.
De eerste christenen vormden een hechte groep, hadden over het algemeen weinig opleiding en hun geletterdheid – voor zover aanwezig – was hoofdzakelijk gericht op de eigen heilige geschriften met een heel specifiek taalgebruik. In zo’n subcultuur krijgen bestaande woorden een eigen betekenis die voor de gebruikers vanzelfsprekend is maar door de buitenwereld niet meteen begrepen wordt. Alleen iemand die ook voldoende scholing in niet-christelijke taal en letteren heeft genoten zal in staat zijn om de brug te slaan.
Apologetiek
In de loop van de tweede eeuw zien we dat laatste inderdaad gebeuren bij de zogenoemde apologeten, christenen met een hoge opleiding die in voor buitenstaanders begrijpelijke taal schrijven over de christelijke leer. Maar zij vormden de uitzondering, en van gewone christenen in de provincie hoeft het ons niet te verbazen dat hun communicatieve vaardigheden buiten de gemeenschap te wensen overlieten. Bovendien, als ze zichzelf moedwillig als irrationeel zouden willen profileren, zouden de gevolgen niet beperkt blijven tot henzelf maar zich des te sneller uitbreiden tot hun nabestaande geloofsgenoten. Vervolging die je zelf bereid bent te ondergaan roep je niet af over degenen na jou.
In elk geval was hun communicatie in één opzicht voor iedereen zonneklaar: tegen de dwang hun geloof af te zweren zeiden ze volmondig nee.
[Oorspronkelijk door Alexander Smarius gepubliceerd op de beëindigde website Grondslagen.net.]
Een fonteinleeuw uit Wallonië
Romeins Andalusië
Gumattius
Dit is wat “victim blaming”, deze Christenen verantwoordelijk stellen voor hun vervolging omdat ze de taal spreken van hun eigen kleine gemeenschap.
Het is het “gezag”, vind ik, dat de moeite moet doen om te begrijpen wat er gebeurt, gezien het het “gezag” is, dat deze mensen stoort en zelfs van het leven berooft. Enige motivering en ernst bij dergelijke handeling mag wel.
De onwil of onkunde van “het gezag” om de taal van arrestanten/beklaagden trachten te begrijpen, uit de “eigen bubbel” (en dus niet in te zien dat er een communicatiestoornis is), is iets dat heden ten dage nog zeer veel voorkomt meen ik. Plus que ça change,…
Gesproken als een echte mondige burger. 😉
Persoonlijk vind ik dat je net zo verantwoordelijk voor je eigen welzijn bent als de partij die over je oordeelt. Als je terecht staat voor ketterij moet je niet proberen je rechter te bekeren. Nogal arrogant, op z’n minst.
Maar ik wed dat er mensen bestaan die een aanstormende beer terecht wijzen omdat het dier zonder aanleiding en volkomen onterecht met geweld hun persoonlijke levenssfeer schendt. 😉
Saturninus zegt dat de Romeinen er een heel eenvoudige religie op na houden, waaraan ook de beschuldigden zich hebben te houden.
Speratus zegt namens de Christenen: ‘Als u bereid bent te luisteren vertel ik u wat een mysterium is van eenvoud.’ M.a.w. hij maakt aanstalten een poging te doen tot bekering van de Romein.
Ik denk dat het geen wonder is dat Saturninus dit opvatte als een grove provocatie.
Je schrijft: “In zo’n subcultuur krijgen bestaande woorden een eigen betekenis die voor de gebruikers vanzelfsprekend is maar door de buitenwereld niet meteen begrepen wordt.”
Ik moest hierbij gelijk denken aan het woord ‘rapture’ dat door Amerikaanse evangelicals wordt gebruikt voor de ‘opname van de gemeente’. Het is (was?) een vrij gewoon woord maar ik krijg de indruk dat Amerikanen – en zeker de aan het Pinkstergeloof verwante groeperingen – het uitsluitend nog in deze context gebruiken.
Boeiend. Dank u wel!
De groep stond terecht voor het weigeren om te offeren/(goddelijke) eer te betonen aan de keizer – daar moeten ze zich volledig van bewust zijn geweest. Een soort ‘misverstand’ lijkt niet aan de orde te zijn geweest.
Tot aan Marcion was er geen behoefte bij Christenen geweest om een canon voor het Nieuwe Testament vast te stellen. Maar toen Marcion een groot aantal veelgelezen boeken plus het oude testament had buitengesloten was die behoefte er wel, en midden 2e eeuw ontstond heel snel een canon met het grootste deel van wat nu het nieuwe testament is. Alleen over Openbaring en Hebreeën en wat kleinere geschriften is nog een paar eeuwen gebakkeleid. Alle kans dus dat de gesprekspartners van Saturninus het nieuwe testament goed kenden.