Ik zal niet snel zeggen dat de Oudheid belangrijk is. Misschien is ze dat, maar dat kunnen we maar zelden vaststellen. Weliswaar beweren oudheidkundigen regelmatig dat de toenmalige samenleving de onze beïnvloedt (een recent boek van de Belgische classicus Patrick De Rynck heeft bijvoorbeeld als ondertitel “Hoe de oude Grieken en Romeinen ons leven nog altijd bepalen”) maar zulke sociaalwetenschappelijke claims zijn doorgaans lastig te staven. Er zijn maar een stuk of wat uitzonderingen, en één daarvan is het christendom. Van die antieke religie is vormende werking uitgegaan op alle daarop volgende eeuwen en op velerlei terrein. Die agency, om de jargonterm te gebruiken, is wetenschappelijk en overtuigend bewijsbaar. Het antieke christendom heeft daarom niet alleen grote betekenis voor onze hedendaagse samenleving, want het vormde haar, maar heeft tevens wetenschappelijk belang, want dit is waar oudheidkunde haar belang toont.
Het antieke christendom is bovendien interessant omdat er veel misverstanden over bestaan. Allerlei verouderde visies blijven maar herhaald worden, ook door wetenschappers. Ze negeren het belang van de in 1994 gepubliceerde Dode-Zee-rol die bekendstaat als 4QMMT. En dat is jammer. 4QMMT (“Enige werken der Wet”) plaatst het ontstaan van het christendom in een geheel nieuw licht.
Nieuw Perspectief
Om het te begrijpen, moeten we terug naar Luthers visie op een passage uit Paulus’ Brief aan de Galaten. Daarin schrijft de apostel dat niemand wordt gered door de “werken van de Wet”, wat Luther uitlegde als de “goede werken” waarmee volgens de katholieke kerk iemand invloed kan hebben op zijn plaats in het hiernamaals. Luther meende dat daartoe alleen het geloof in Christus relevant was. Feitelijk gaat het hier om Gods genade: Luther beweerde dat het jodendom, dat iemands plaats in de wereld die zou komen afhankelijk zou hebben gemaakt van het voldoen aan allerlei wetjes en regeltjes, niet de genade zou hebben gekend die het christendom wel bood. Luthers visie is natuurlijk een wonderlijke vertekening van de religie van mensen die geloven door God te zijn uitverkoren.
4QMMT bewees nu dat de “werken van de Wet” niet dezelfde waren als “goede werken”. Het bleek een manier te zijn om aan te geven dat iemand de Wet van Mozes volgde en dus Joods was. Paulus wilde zeggen dat een Joodse achtergrond geen betekenis had voor de redding van de gelovige op de Jongste Dag. Paulus breidde daarmee de definitie van het uitverkoren verbondsvolk uit. Deze herinterpretatie van Paulus staat bekend als het Nieuwe Perspectief op Paulus. Het maakt hem normaler, want dit was destijds geen ongebruikelijk Joods standpunt.
Een nog nieuwer perspectief
De discussie over het Nieuwe Perspectief ligt alweer een tijdje achter ons. Inmiddels gaat het over zaken als de plaats van Paulus binnen het jodendom. Wie bang was voor de Jongste Dag, hoefde, volgens Paulus, geen Jood te worden, want volgens de profetieën zouden Joden én andere volken gered worden. Zijn verzet tegen Wetsnaleving bij niet-Joodse christenen was dus geen breuk met het jodendom.
Dat Paulus staat binnen het jodendom, is nogal een omslag, zeker als je bedenkt dat hij lang gepresenteerd is geweest als feitelijk de eerste christen. Deze omslag is maar één van de vele voorbeelden van de wijze waarop de auteurs van het Nieuwe Testament binnen de sfeer van het jodendom bleven. Waar het op neerkomt, is dat het Nieuwe Testament niet alleen een christelijk boek is, maar ook een joods boek. De wegen gingen pas uiteen toen keizer Domitianus ongekend harde maatregelen nam om de Fiscus Judaicus (een Romeinse belasting) te innen, maatregelen die joodse en niet-joodse christenen anders troffen.
Het joodse Nieuwe Testament
Het Nieuwe Testament is een joods boek. Het christendom begon niet met Paulus. Die bleef joods. Domitianus deed de wegen uiteen gaan. Dat zijn, ietwat scherp geformuleerd, vier inzichten die er dertig jaar geleden nog niet waren. De term “wetenschappelijke revolutie” is voor minder gebruikt. We zouden kunnen zeggen dat christenen moeten ophouden zich het Nieuwe Testament toe te eigenen, want het is niet alleen van hen. De joods-christelijke relaties zijn de laatste jaren opnieuw geformuleerd en het veranderde perspectief werpt nieuw licht op een aspect van de oude wereld waarvan, zoals gezegd, vormende werking uitgaat op onze samenleving.
Ik schreef zojuist dat de op 4QMMT gefundeerde uitleg van de Brief aan de Galaten slechts één voorbeeld was. Voor andere voorbeelden kunt u daar terecht. Maar u kunt nog beter het anderhalve week geleden verschenen boek raadplegen dat ik al enkele keren noemde: het Nieuwe Testament met Joodse toelichtingen. Het is een vertaling van het commentaar dat in The Jewish Annotated New Testament was toegevoegd aan een Engelse vertaling, overgeheveld naar de NBV21-vertaling, geactualiseerd en voorzien van aanvullingen.
Eigenlijk zou iedereen met belangstelling voor de Oudheid (en de betekenis van de Oudheid voor ons) dit boek moeten raadplegen. U vindt er veel informatie die belangrijk maar onvoldoende bekend is. Simpel gezegd: zoals dit jaar Kerstmis samenvalt met Chanoeka, zo vallen christendom en jodendom veel meer samen dan wetenschappers tot voor kort dachten.
Ik houd er wel van de dingen af en toe scherp te zeggen om mensen wat te prikkelen. Maar ik overdrijf oprecht niet als ik zeg dat in ons taalgebied het Nieuwe Testament met Joodse toelichtingen de belangrijkste oudheidkundige publicatie is in jaren.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
Zelfde tijdvak
Dikke gladiatoren (3): Discussieapril 10, 2024
Tigranokerta in Nagorno-Karabachseptember 29, 2023
De joodse Dionysosdecember 9, 2018
Het zal best zo zijn dat Luter en Calvijn de “werken van de wet” als goede werken interpreteerden, maar in de katholieke godsdienstles leerden wij in de jaren 50 al dat met de werken van de wet wel degelijk de Joodse religieuze voorschriften werden bedoeld. Met name de farizeese, zoals de farizeeër die ergens in één van de evangeliën bluft over zijn voortreffelijkheid omdat hij de religieuze voorschriften in acht neemt. Als geboren katholiek ben ik verder niet zo bijbelvast, maar de protestanten weten vast zo uit hun hoofd de plaats wel. Waarmee ik overigens niets wil zeggen over de joodse wortels van het christendom. Ik neem zonder meer aan dat het perspectief verder sinds 1994 ingrijpend is gewijzigd.
Amen, Jona.
Intrigerend.
Maar als je vindt dat het NT voortkomt uit het hart van het Jodendom, dan wil dat nog niet zeggen dat het een Joods boek is: ik kan me niet voorstellen dat er Joden zijn die het NT tot hun orthodoxie rekenen; en Jona laat zien dat ook vóór Domitianus de auteurs van het NT op allerlei plaatsen afstand nemen van de wet.
“We zouden kunnen zeggen dat christenen moeten ophouden zich het Nieuwe Testament toe te eigenen, want het is niet alleen van hen. ”
Niemand zou zich een tekst mogen toe-eigenen. Maar zien joden het NT ook als joodse tekst? Natuurlijk is het ontstaan in een joods milieu maar speelt het voor sommige joden een rol in hun geloofsbeleving?
Dat hangt er een beetje vanaf. De meeste joden en christenen hebben (althans in Europa) geen enkele moeite met veranderende inzichten. Wetenschap is wetenschap, zo simpel. Die inzichten raken ook niet de kern van de monotheïstische religies (sociale gerechtigheid, naastenliefde, barmhartigheid).
Er zijn echter in elke organisatie mensen die hechten aan bepaalde vormen. Die hebben er meer moeite mee. En ik kan me voorstellen dat de ietwat behoudende joden die ik hier in Amsterdam-Buitenveldert of in Antwerpen bij het station ontmoet, geen prijs stellen op het “terug naar huis halen van Jezus”. Voor je het weet heb je iemand achter aan je aan die probeert de joden te bekeren. Daar hebben de joden de afgelopen eeuwen nogal wat mee te stellen gehad.
“wat Luther uitlegde als de “goede werken” waarmee volgens de katholieke kerk iemand invloed kan hebben op zijn plaats in het hiernamaals. Luther meende dat daartoe alleen het geloof in Christus relevant was.”
Dit is toch ook het thema van de internationale Synode van Dordrecht (1618-19, Remonstranten vs Contra’s)?
Verbanningen, van Oldenbarneveld onthoofd, Grotius (maar boekenkist), Statenbijbel, politieke gewelddadige strijd. En dit protestanten onder elkaar.
Alle respect voor je opvatting van een late scheiding van niet-joodse christenen en joodse christenen (en joden, RB) met Domitianus als factor.
Ik zie die scheiding toch als heel vroeg, toen joden als Paulus stelden dat je voor de redding in Christus geen jood hoefde te zijn of te worden.
Maar wat is daar vernieuwend aan? Tritojesaja zegt precies hetzelfde. Denk ook aan de beweging van de sicariërs die, net als de groep rond Jezus van Nazaret, Joodse en niet-Joodse leden had. Denk ook aan een Joshua ben Hananiah, die weliswaar iets later leefde, maar expliciet stelde dat ook “de volken” deel hadden aan de wereld die zou komen.
Ik moest eea. nalezen en ja, bij alle nadruk op intern-joodse discussies worden (in OT etc.) uiteindelijk ook “de volken” niet vergeten.
Maar “Jesaja” en de Joshua die je noemt zou ik toch niet willen vergelijken met Paulus die actief de boer op ging en tegenover de andere joodse Jezus-volgers stelde dat het jood-zijn in de kern niet meer nodig was. Daar waren zijn opponenten binnen de beweging het zeker niet mee eens; daar zie ik de vroege scheiding.
De afgelopen jaren heb ik een paar oudheidkundige schrijfsels gelezen over het ontstaan en de ontwikkeling van het christendom. Wat voor mij de doorslag gaf was de rol van de Tempel van Jeruzalem. Volgelingen van Jezus bleven die gewoon bezoeken. Dat slaat alleen ergens op als we proto-christenen als een joodse stroming beschouwen.
Na de verwoesting van de Tempel in 70 CE bleven er twee stromingen over. Het is weinig verrassend dat die twee uit elkaar groeiden – jodendom en christendom. Dergelijke polarisatie komt behoorlijk vaak voor als er twee onderscheiden bevolkingsgroepen in hetzelfde gebied zijn; ook etnisch of politiek. De keizerlijke Fiscus Judaicus zie ik dan ook niet zozeer als oorzaak maar als katalysator.
Zoals enkelen hierboven al duidelijk maakten is hier niets controversieels aan. Even zoeken leverde mij “Paulus, de Joodse apostel van de heidenen” op – de website heet Theologie punt Nl.
“Het joodse Nieuwe Testament” is in ieder geval een boek dat het lezen waard is. Ik ben er gisteren in begonnen en heb al diverse mooie en verhelderende essays gelezen. Met name de essay ‘Bovennatuurlijke wezens’ (pag. 774) geeft veel inzicht in de leer over de vele goddelijke personen en wezens in Tenach. De goddelijkheid van Jezus is dus niet iets dat specifiek christelijk is, maar komt Bijbel-breed voor.
‘Annotated’ dat begrijp ik. ‘Jewish’ annnotated, dat gaat mijn pet te boven, vrees ik. Kan dat, bv. ‘Christelijk’ annotated? Orthodox Jewish annotated? Historic Jewish annotated? Niet-belijdend Jewish annotated? Wie verhelderd deze titel?
Wat een interessante materie! Ik had dit onvoldoende mee gekregen.
Excuus: Moet zijn verheldert
De MB citeerde vorige week zelf:
‘Ik heb harder gezwoegd, heb vaker gevangengezeten, heb veel meer lijfstraffen ondergaan, ben vaker in doodsgevaar geweest. Door de Joden ben ik vijfmaal met veertig min één zweepslagen gestraft, ik ben driemaal met stokslagen gestraft en ik ben eenmaal met stenen bekogeld.inklappen 2 Korintiërs 11.24-25; NBV21.’
Paulus maakte naar eigen zeggen weerstand los bij ‘de Joden’ en niet zo’n beetje ook.
De MB lijkt ook regelmatig de Reformatie te willen ‘neutraliseren’ met verwijzing naar 4QMMT.
In de zestiende eeuw zat die Papyrus al zo’n vijftienhonderd jaar ongezien in een kruik in een grot. Irrelevant voor een dispuut binnen de Kerk van Rome in die periode .
Grappig, ik heb helemaal niet de indruk dat ik de Reformatie neutraliseer. Ik heb juist bewondering voor de theologen uit die richting, die de nieuwe informatie accepteren en kijken hoe ze ermee om kunnen geven. Dat getuigt van een grotere liefde voor de waarheid dan ik gewend ben.
Overigens heeft een historicus geen taak als het gaat om het neutraliseren of propageren van wat dan ook. Hij stelt vooral vast wat is gebeurd en wat is gedacht. Dat lukt echter, zeker in een blogje als dit, niet altijd helemaal.
Je hebt eerder aangestipt dat de Reformatie op een misverstand zou berusten, mede door 4QMMT en mede daarom zou de RK Kerk geen problemen met de Lutheranen meer hebben.
Daar komt het op neer.
Dat christenen nooit op dezelfde manier aankeken tegen ‘goede werken’ als Joden tegen ‘de Wet’ was wel bekend.
Paulus noemt ‘de Wet’ wel een zware last.
Veel theologen lijken niet overtuigd door het Nieuwe Perspectief op Paulus, leert een rondgang online.
Het artikel in de Engelse wikipedia over 4QMMT https://en.m.wikipedia.org/wiki/4QMMT
Een stuk gereserveerder, vermeldt nergens consequenties zoals een Nieuw Perspectief op Paulus, en zegt juist dat Paulus zich met name in Galaten ‘in opposition’ lijkt uit te drukken over wat het document over ‘Werken der Wet” zou zeggen.
Dat riekt heel erg naar een minderheidsstandpunt dat wordt uitgedragen via publieke kanalen. Ongeveer zoals de aanhangers van de ultralage chronologie voor Mesopotamië, die volstrekt onhoudbaar is gebleken, hun gelijk wilden halen via de Wikipedia.
https://mainzerbeobachter.com/2019/02/11/mom-hoe-mol-ik-een-debat/
En nu lijk ik weer op iemand die zich makkelijk van kritiek af maakt. En dat is ook zo. Ik heb nu even geen tijd voor debat. 😉
Paulus vind ik een intrigerende figuur uit een ver, maar nog steeds doorwerkend verleden. Lastig voor een leek, maar dat geldt voor elke oudheidkundige tekst.
In ieder geval: deze brievenschrijvende jood blijkt geen protestantse theoloog te zijn. Die met anderen een nieuw licht gezien heeft vanuit een joodse context.
Dat wil hij uitleggen aan diverse groepen die al min of meer op dat spoor zitten. Vooral ook aan degenen die de context niet kennen, ga er maar aan staan.
De geinteresseerde leek is afhankelijk van debatterende deskundigen die verschillende theologische petten op hebben. Lastig om die af te zetten vermoed ik.
Daarom is het ook verstandig om geen enkele pet op te zetten.
Heeft het allemaal niet te maken met ongemak over waar ‘Joods’-zijn ‘eindigt’ of ‘christelijk’-zijn ‘begint’…Sinds 1945 lijkt er veel aan worden gehecht de verschillen tussen ‘Jodendom’ en ‘christendom’ waar mogelijk weg te nemen.
En op grond van één tekst het ‘protestantisme’ er ook nog eens mee om de oren slaan….maak je ook geen vrienden mee…
Hoe dan ook, op anekdotisch niveau, zoals Paulus aan mij gepresenteerd werd heb k hem nooit anders dan als ‘Joods’ ervaren.
Maar dat hij binnen zijn eigen Joodse gemeenschap tegen grote weerstand aanliep is ook wel duidelijk, tenminste afgaand op zijn eigen woorden in brieven en de overlevering van Handelingen.
Daarbinnen was men toen klaarblijkelijk niet toe aan een ‘Nieuw Perspectief’ op deze persoon….
Ook: 4QMMT is een gereconstrueerde tekst, niet kant en klaar uit de kruik gekomen.
(Eén van de betrokkenen daarbij, John Strugnell, heeft later nog rare sprongen gemaakt met zeer negatieve uitlatingen over de Joodse godsdienst.)
‘Eén van de betrokkenen daarbij, John Strugnell, heeft later nog rare sprongen gemaakt met zeer negatieve uitlatingen over de Joodse godsdienst.’
John Strugnell was hoofdredacteur van het Dode Zeerollenproject, waarbij hij meer dan veertig jaar was betrokken. In 1990 raakte hij in opspraak toen hij in een interview met de Israëlische krant Ha’aretz stelde dat het Jodendom een verschrikkelijke religie is die niet zou moeten bestaan.
Hij werd ontslagen en zou later verklaren dat hij leed aan stress-gerelateerd alcoholisme en manische depressie toen hij het interview gaf. Hij hield vol dat zijn opmerkingen uit hun context waren gehaald.
https://library.biblicalarchaeology.org/article/an-interview-with-john-strugnell/
Nou, dat hopen we dan maar…