De kranten staan er vol mee: berichten over de opening van twee nieuwe metrostations in Rome, en de manier waarop de vondsten op die plekken nu tentoongesteld worden. In deze bijdrage (en enkele volgende afleveringen) daarvan een overzicht van datgene wat deze zaak zo bijzonder maakt.
Eerst maar even een stukje recente geschiedenis. In 1942 zou er in het gebied ten zuiden van stad Rome een Wereldtentoonstelling plaatsvinden: de Esposizione Universale di Roma (EUR, ook wel E42 genoemd). Mussolini wilde daarmee laten zien dat Italië tot grootse dingen in staat was en koos daarvoor een gebied uit aan de rand van de onder het fascistische bewind drooggelegde Pontijnse moerassen.
Het was daarbij ook handig om het expositieterrein goed toegankelijk te maken, en het lag dan ook voor de hand dat vooral te bewerkstelligen door de aanleg van een metrolijn. De wereldstad Rome kende tot dat moment nog geen ondergrondse OV-mogelijkheden, zoals steden als Londen, Boedapest, Parijs en andere grote Europese steden die wél hadden. Dus: aan het werk mannen, en leg een metrolijn aan van het centraal station (Termini, nog in zijn vorige gedaante) naar het EUR/E42-terrein. Maar net als de plannen voor de 1940-versie van de Olympische Spelen in Rome (die Mussolini uiteindelijk opgaf: hij gunde uiteindelijk de eer aan Tokyo, maar het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in 1939 liet de Olympiërs onder een koude douche achter) ging de EUR/E42 niet door. We hebben er overigens wel een paar gebouwen in de typisch fascistische bouwstijl aan overgehouden…
Er was al wel begonnen met de werkzaamheden voor de aanleg van de metrolijn, maar die werden in 1940 tijdelijk stopgezet. Een gepland en al gereedgekomen metrostation naast het Colosseum kon worden gebruikt als schuilkelder, maar veel meer was er nog niet toen in 1948 de werkzaamheden werden hervat en de lijn onder de naam ‘Metro B’ verder werd aangelegd. Dat deze eerste metrolijn de naam ‘B’ kreeg was weer zo’n typisch Romeinse anomalie, want lijn A kwam pas later tot stand.
In 1955 werd het eerste deel van lijn B geopend: van Stazione Termini tot aan EUR. Later werd deze lijn naar het noorden doorgetrokken en zou ze – na passage van het Castro Pretorio en de Policlinico – splitsen bij metrostation Bologna in twee lijnen: eentje naar Jonio en eentje via treinstation Tiburtina naar Rebibbia: beide eindpunten liggen in het uiterste noordoosten van de stad.
Metrolijn A, die ruwweg van het zuidoosten (met o.a. de filmstudio’s van Cinecittà) naar het noordwesten loopt, en die lijn B bij Stazione Termini kruist en toeristische hoogtepunten als het Piazza di Spagna en de Vaticaanse Musea beter bereikbaar maakte, werd aangelegd in de jaren tussen 1963 en 1979. De aanleg van deze lijn A speelt nog een aardige rol in de film Roma van Federico Fellini, wanneer archeologen stuiten op een afgesloten ondergrondse ruimte en er door de ineens aangevoerde zuurstof in luttele minuten een enorme verbleking van de daarin aanwezige fresco’s plaatsvindt.
Het is een raadsel waarom deze lijn grotendeels ondergronds loopt en dan toch nog even bovengronds komt op de plek waar ze de Tiber kruist. Durfden de ingenieurs het niet aan om een tunnel onder de rivier te bouwen, vanwege – bijvoorbeeld – aardbevings- of overstromingsgevaar?
Bij de aanleg van de lijnen B en A vormden archeologische vondsten natuurlijk een gigantische uitdaging: wie in de binnenstad van Rome een spade in de grond steekt weet met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid dat hij/zij op restanten van gebouwen uit vroeger eeuwen stuit. En toen de Romeinse overheid besloot dat er een nieuwe lijn (lijn C) zou moeten worden aangelegd, die opnieuw dwars door het centrum van de stad zou voeren, was het zaak om goed na te denken over de consequenties die dat zou hebben voor de opgraving en conservering van al datgene wat er tevoorschijn zou komen. Nou: dat hebben ze geweten! In de volgende aflevering meer over lijn C, waarover nu zoveel te doen is.
[Deze gastbijdrage van Han Borg wordt vervolgd. Dank je wel Han!]
Zelfde tijdvak
Oorlog in Nijmegen (1)februari 21, 2019
Oorlogskind (16) Een grote boerderijseptember 29, 2016
Van Giffen, bioloog en archeoloogaugustus 29, 2020
Ik kom te weinig in Rome, maar van de keren dat ik in EUR verbleef herinner ik me nog hoe het omroepen van de metrostations in de trein klonk. Banaal natuurlijk, maar door ze luidop te zeggen reis ik terug en word ik goedgezind. Van EUR Fermi tot Circo Massimo met speciale aandacht voor Garbatella, want Italiaans is ook gewoon een mooie taal.
Garbatella is ook altijd bij mij blijven hangen. Net als Piramide.
Bij Pirámide ligt het accent vreemd genoeg op de 2e lettergreep en wordt het in de metro uitgesproken door een meneer die met een knijper op de neus het bandje heeft ingesproken.
Nu ja, altijd beter dan die slome sladood stemmen in het Amsterdamse OV al was dat +/- 10/15 jaar geleden nog veel erger. Men draaide de opgenomen mannenstem toen hoorbaar vertraagd af, deels in genant steenkolenengels (Leidse Skwèr, enturtéénmunt district).
De 1e keer dat ik Rome bezocht (1975) was er nog geen lijn A. Heb toen enkele dagen rond station Termini rondgehangen en meende dat Rome een lelijke rotstad was. Het was nl een t(…)eind lopen naar bijv. het Pantheon; niet te doen in de bloedhitte en het overige OV volgde een soort theologische logica die onbruikbaar was voor de toerist, ook al sprak en verstond deze redelijk goed Italiaans. Dankzij lijn A moest ik mijn mening in 1982 radicaal herzien. De stad staat nu al decennia onbedreigd op 1 op mijn lijst van favoriete steden, ook dankzij de talloze Felineske scenes die ik daar heb mogen zien.
Wilde me eerst tot de 1e alinea beperken, maar het gemoed stroomt (t.g.v. het filmpje) vol en nu ik u toch aan het lezen heb, nog even 2 Fellineske scenes:
1. (Anno 1982): na een bezoek aan vrienden in Napels lifte ik terug naar huis. Op de fameuze rondweg rond Rome stopte de liftgever bij een soort rijdende snackbar die op de vluchtstrook stond, met de luifel en de klanten op de 1e rijstrook terwijl het verkeer met 100km/uur langs raasde. Toen we onze reis vervolgden zag ik dat er om de +/- kilometer zo’n snackbar stond en dat de ruimte er tussen was volgepropt met prostituees. Zag een +- 140 km/uur rijdende Mercedes met gierende banden stoppen toen de bestuurder een dame naar zijn smaak zag. Was totaal verbijsterd en besefte hoe realistisch de Fellini-scene op die ringweg was in dezelfde film.
2. (Anno 2008) rond 23.00 reden we met lijn A van het Ottoviano terug naar het hotel. De ramen van de metro waren helemaal vol gekliederd met graffiti zodat je niet naar buiten kon kijken. Het was zo stil dat er nooit meer dan 5 mensen instapten bij de stations, tot we bij Spagna stopten. Deuren gingen open en daar stormden meer dan 100 +/- 15-jarige meisjes, allemaal in het zelfde uniform, zingend en dansend de trein in tot grote hilariteit en verbijstering van mijn reisgenoot en bovengetekende.
Met excuus voor de niet geplande wijdlopigheid, maar ach, wat zou het ook. Komt sowieso door die schitterende scene die Han hierboven plaatste. Eventuele klachten dus aan zijn adres 😉
Ja, de stad Rome zit vol met verhalen en ik vind het altijd heerlijk om dit soort anekdotes als over de metro te lezen. Ben op dit moment bezig in het aardige boekje ‘Nederlanders in Rome’, van historicus Arthur Weststeijn. Een aanrader (antiquarisch nog wel verkrijgbaar).
En over de aankondiging van haltes gesproken: in het OV van de stad Groningen klinkt tegenwoordig een mannenstem. Die heeft het dan over ‘Verlengde Vissersthraeth’ en ‘Westherhaeven’, met tamelijk dikke Groningse ’t’s en dat onnavolgbare èèè waar het toch een a of aa moest zijn. Couleur locale, zullen we maar zeggen…
“een enorme verbleking van de daarin aanwezige fresco’s”
Is dat echt gebeurd of een fantasie?
Op dit terrein ben ik een absolute leek. Googelen op de termen ‘oxygen’, ‘Roman fresco’s’ leverde geen resultaat op. Een beschrijving van het maken van de film ‘Roma’ is te vinden op https://celebratestorytelling.com/2022/08/10/roma-1972 en dit verhaal wekt de suggestie dat Fellini er zelf bij was toen deze scene werd gedraaid en dat er daadwerkelijk verbleking heeft plaatsgevonden. Maar ook hier geldt: “se non è vero, è ben trovato” ofwel: “zo het al niet waar is, is het toch goed gevonden”.