Ik denk dat ik maar één keer antiek purper heb gezien. Het was gebruikt om Chinese zijde te verven, en de stukjes textiel lagen op een bovenverdieping in het museum van Deir ez-Zor. Of mijn herinnering klopt, weet ik niet en valt ook niet meer te controleren, omdat het museum is geplunderd in de jaren dat de zogenaamd Islamitische Staat in dit deel van Syrië haar schrikbewind uitoefende. Hoe dat ook zij: textiel, met purper beschilderd, is in het archeologisch databastand vrijwel niet aanwezig.
Logisch, want het was zeldzaam en kostbaar, omdat de productie extreem lastig was. Je leest weleens dat alleen de Romeinse keizer purper dragen mocht. Als die regel al echt heeft bestaan, is ze niet werkelijk toegepast (zie het textiel in Deir ez-Zor), maar gegeven de prijs zal het in de praktijk niet eens nodig zijn geweest om zo’n regel te formuleren.
Zeeslakken
Een Fenicische mythe, die we overigens alleen maar kennen in Griekse vorm, vertelt dat Melqart, de stadsgod van Tyrus, op een dag met zijn hond op het strand wandelde, en dat het dier een paarse bek kreeg toen het op een schelp had gebeten. Wat de hond binnenkreeg, was het slijm dat sommige zeeslakken afscheiden en dat kon dienen als kleurstof. Als ik het goed begrijp waren er drie tinten:
- blauwig paars van de zeeslak die bekendstaat als Hexaplex trunculus,
- roodachtig paars van de Bolinus brandaris ofwel brandhoorn,
- dieprood van de Stramonita haemastoma.
In de Oudheid nam men aan dat de beste slijm werd gewonnen op het moment dat aan de ochtendhemel Sirius (“de hondsster”) niet langer door de zon werd overstraald.noot Dat is rond het midden van de zomer en verklaart misschien de hond in de mythe. Het slijm, dat overigens bleekgroen is, bevatte een broomverbinding die de slakken hadden binnengekregen als ze algen aten, die het weer uit het zeewater haalden dat over sommige bodems spoelde. Daarom kwamen vooral de zeeslakken van de Levant en de Maghreb in aanmerking voor de productie van purper.
Productie
De zeeslakken werden in vallen gevangen en vervolgens moest de slijm worden gewonnen. Dat kon gebeuren door de diertjes met stokjes te steken, zodat ze begonnen te spugen, maar ook was het mogelijk met een speciaal mesje de slijmklier uit te snijden. Het eerste was bewerkelijker, maar kon worden herhaald; de tweede methode was destructief maar leverde snel meer op. De stank schijnt afschuwelijk te zijn geweest. De Babylonische Talmoed staat vrouwen toe echtscheiding te eisen als hun man zich inliet met purperververij.noot Overigens een interessante aanwijzing dat er in Tyrus Joden leefden.
Wat er na het winnen van het slijm gebeurde, is niet goed bekend. Een kleitablet uit Ugarit en een passage bij de Romeinse encyclopedist Plinius de Oudere behandelen de purperproductie, maar bieden onvoldoende informatie. De vaak herhaalde claim dat 12.000 slakken nodig waren om anderhalve gram verfstof te produceren, voldoende voor de zoom van een kledingstuk, is een goedbedoelde slag in de lucht. (Trouwens, welk kledingstuk? Een tunica heeft een zoom van anderhalve meter, de zoom van een toga is vier keer zo lang.) De omvang van de berg slakkenhuisjes bij Sidon suggereert echter dat miljarden diertjes zijn gedood.
Een mogelijke procedure komt erop neer dat het slijm tien dagen lang in enorme, lichtdichte watervaten werd gelegd, samen met de as van verbrand hout, waardoor het vocht niet al te zuur werd. Daarmee ontstond een groene verfstof die, blootgesteld aan licht, veranderde in zijn complementaire kleur: paars.
Enfin. Het maken van purper was dus arbeidsintensief, tijdintensief en goor. En na alle werk was er nog maar weinig verfstof. Logisch dat het spul duurder was dan goud.
… en zo kwam de slijmjurk aan zijn naam.
“De stank schijnt afschuwelijk te zijn geweest. ”
Dit wordt bevestigd door iedereen die het nu op die manier maakt.
Een leuk filmpje over de stappen in het proces:
“De vaak herhaalde claim dat 12.000 slakken nodig waren om anderhalve gram verfstof te produceren, voldoende voor de zoom van een kledingstuk, is een goedbedoelde slag in de lucht.”
In het filmpje hier boven geeft de verver aan dat hij voor een zijden sjaal tot op dat moment al 8 maanden en 363 kilo (800 pounds) aan schelpen nodig had.
Paars de complementaire kleur van groen? Volgens mij is dat nog altijd rood. Geel is complementair aan paars.
Taalkundig is antiek purper ook interessant. Het Latijn kende geen -ph- (geaspireerde p -φ ). Oude ontlening van het Griekse πορφύρα leidde zo tot ‘purpura’. Later, toen Grieks in Rome modieus werd, vind je het Griekser aandoende ‘Porphyreticus’. Trouwens ook met de y, die in het Latijnse alfabet eerst overbodig was en dan maar ingekort dienst deed als v, maar later weer werd opgepikt voor de Griekse u-klank.
In Handelingen 18 is één van de eerste personen die Paulus in Europa ontmoet een vrouw, genaamd Lydia, die handelde in luxueuze purperen kledingstoffen ( Lydia de purperverkoopster).
Ze was afkomstig uit Thyatira in klein-Azië en woonde en handelde nu in Filippi, Macedonië.
In de Egyptische afdeling van het archeologisch museum van Florence heb ik een paar weken geleden een volledige (donkerpaars) purperen mantel gezien , model koorkap, maar met capuchon. Vanwege de conserveringsomstandigheid: zo donker mogelijk, kon ik er helaas geen foto van maken. Ik meen me te herinneren dat hij van zijde was, en een datering herinner ik me ook niet meer. Omgerekend naar moderne maatstaven moet het enkele miljoenen gekost hebben. Als iemand mij kan aanvullen of verbeteren, graag. Op de website van het museum kon ik er niets over vonden.