Als ik u zeg dat Diocletianus keizer was in Rome, en u verheugd denkt te beginnen aan een nieuwe serie van Jona, dan moet ik u teleurstellen. Als schrale troost ontmoet u in deze reeks een Romeinse martelaar die in het jaar 303 het aardse leven verliet. Martelaren waren er volop in deze tijd van christenvervolgingen, maar Vitus is mijn favoriet. Die voorkeur is regionaal bepaald, want wie opgroeit in het Gooi krijgt onverbiddelijk te maken met deze heilige. Al sinds de negende eeuw verleent hij er zijn naam aan tal van kerken, scholen en verenigingen.
Deze kennismaking start met het oudst bekende bronmateriaal over Vitus. Daarna kijkt u mee naar keuzes die beeldende kunstenaars maakten bij hun interpretatie van Vitus’ hagiografie in de middeleeuwse verhalenbundel Gulden Legende, die veel van zijn specialiteiten als wonderdoener en beschermer inspireerde. Later komt ter sprake hoe zijn verering vanuit Italië naar het noorden en oosten migreerde, en de onderling soms afwijkende beeldtradities die daaruit voortkwamen.
De oudste schriftelijke bron is niet meer dan een naamsvermelding in het Martyrologium Hieronymianum uit ca. 430, maar bewijst wel dat de Vituscultus al vroeg aanwezig was. Latere documenten noemen aan Vitus gewijde kerken in onder andere Rome en Sicilië, terwijl het Sacramentarium Gelasianum, een Merovingisch liturgieboek uit ca. 795, ook zijn naamdag noemt: 15 juni.
Met die schaarse informatie moeten we het doen, tot we zijn eerste afbeelding tegenkomen in de Basilica San Clemente in Rome. Een zwaar beschadigd fresco in een van de oudere bouwlagen is te dateren op ca. 850, op grond van de nimbus van de linksonder frontaal afgebeelde paus Leo IV. Het rechthoekige ornament bewijst dat hij in leven was toen de schildering gemaakt werd. In de andere hoek staat een jongeman met een ronde nimbus, gekleed in een Romeinse toga en met een kruis in zijn rechterhand. De inscriptie rond zijn hoofd identificeert hem als Sanctus Vitus. De kunstenaar heeft hem een tonsuur aangemeten, blijkbaar om hem een vergelijkbare status te geven als de van oorsprong benedictijner monnik Leo. De levendige centrale scène stelt een Maria ten Hemelopneming met uitwuivende apostelen voor. Het geheel levert de hedendaagse kijker niet meer op dan het vermoeden dat de opdrachtgever een speciale band met Leo, Vitus en Maria nastreefde.
Afgezien van de tonsuur en zijn al wat gevorderde leeftijd (de latere Gulden Legende laat een twaalfjarige Vitus het martelaarschap aanvaarden) komt deze weergave aardig overeen met de vooral ten zuiden van Rome nog steeds gangbare beeldcultuur. Op Vitus’ naamdag (of soms in augustus) wordt zijn als voorname jongeling uitgedoste beeld met gezang en fanfares vanuit de aan hem gewijde kerk in processie door de stad gedragen.
Het gesoigneerde uiterlijk van deze Italiaanse Vitus is ook voor een Goois geconditioneerde blik herkenbaar, ondanks de grote iconografische verscheidenheid die nog ter sprake komt. Eerst fast forward naar dé inspiratiebron van Vitus’ weergave in de meeste beeldtradities: de Gulden Legende ofwel Legenda aurea.noot
Een korte voor deze reeks relevante samenvatting: handschriften met moraliserende heiligenverhalen bestonden mogelijk al vanaf de zesde eeuw. Vanaf de twaalfde eeuw ontstonden complete verzamelingen in één band, gestimuleerd door de nieuwe bedelorden der franciscanen en dominicanen die ze gebruikten om op hun reizen uit te prediken. Verreweg de belangrijkste daarvan werd de Legenda Aurea, samengesteld uit eerdere compilaties door de dominicaan en latere bisschop van Genua, Jacob van Voragine. Het woord Legenda in de titel had een andere betekenis dan de huidige; de inhoud was onomstreden en letterlijk bedoeld om vanaf de preekstoel “gelezen” te worden. De eerste Latijnse tekst ontstond vóór 1266 en werd al snel gevolgd door volksvertalingen. Dit bevorderde de verspreiding onder leken, vooral nadat in 1470 in Keulen ook het eerste gedrukte exemplaar verscheen.
De Gulden Legende is de leidraad voor mijn hierna volgende samenvatting van Vitus’ heiligenleven. De afbeeldingen proberen meer te zijn dan “plaatjes bij een praatje”. Als kunsthistoricus koos ik ze vooral vanwege hun kwaliteit, originaliteit of de vragen die ze oproepen. Ze zijn ook een tijd- en landsgrenzen overschrijdend eerbetoon aan vakmanschap, fantasie en empathie van kunstenaars en opdrachtgevers die zich inspanden om een moraliserende tekst zichtbaar en invoelbaar te maken voor een breed, soms minder belezen kijkerspubliek. Het tijdsbestek van mijn selectie omvat vooral de drie eeuwen na de verschijning van de Gulden Legende, maar loopt door tot op heden. Ook het repertoire aan kunstvormen is vitaal en gevarieerd: handschriften, al dan niet cyclische schilderingen, sculpturen en meer. Het aanbod is dan ook veel groter dan wat beeldrechtbeperkingen en de hier beschikbare ruimte toelaten.
[Deze gastbijdrage van kunsthistoricus Jos Hanou wordt later vandaag vervolgd. Dank je wel Jos!]
Zelfde tijdvak
De echte Nikolaas van Myra (5)november 13, 2011
Viennemei 16, 2025
De Romeinse stad Kyrenejuli 28, 2022
“Die voorkeur is regionaal bepaald”
… maar niet alleen Goois. In WInschoten kennen ze hem ook.
http://www.speeltuinsintvitusholt.nl
In het zuidwesten van het stadje dat dichter JP Rawie Liever Niet Genoemd Ziet Worden Wegens Slechte Jeugdherinneringen draait een hele woonwijk om deze marterlaar. De wijk heet dan ook SInt VItusholt en kent straten als Sint Vitusstraat en Sint Vitusholt 8e laan.
Wees gerust, het noorden wordt vaak vergeten maar niet door mij. in aflevering 4 vertel ik (het moet allemaal heel kort!) hoe de vitusverering naar het noorden en het Gooi kwam.
Zie uit naar het vervolg. Jos lijkt een bijna even lenige pen te hebben als ons Bloghoofd Jona. Dat Jos een Gooise kakker is, doet er niet toe; hij komt er eerlijk voor uit en dat siert hem.
FrankB daarentegen blijkt tot mijn genoegen goed bekend met Winschoten en ik meen nu te begrijpen waarom hij zich – als ware hij een crimineel – Frank B. noemt (iets van doen met de casinobrand +/- 25 jaar geleden? Of gewoon een wietplantage bij oma op zolder?). Ben zelf ook afkomstig uit een oord waar men (man & vrouw) gewoon is klodders pruimtabak door gaten in de houten vloer te spugen en voel me daarom gelijk thuis wanneer ik vrienden in W. bezoek. Alle barbarij desondanks, zag ik daar (De Klinker) in mei wel een indrukkende Theater-na-de-Dam voorstelling (kippenvel etc.). Dat ook wel weer.
Ha, weer een fijne laat-Romeinse heilige.