
[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]
Niet-weten als basis van kennis
Hoe kan er kennis zijn van iets wat fundamenteel onkenbaar is? We zagen al dat volgens het taoïsme de dao de geest van het universum is, de oerwet. Maar het is tevens dat wat aan alles voorafgaat; ook wel “het onbewerkte blok” genoemd.
De dao rationeel begrijpen, dat kunnen we niet – dat blijft de Daodejing keer op keer herhalen. De wijze beseft daarom vooral dat alle kennis betrekkelijk is. Zijn belangrijkste kennis is te weten wat hij niet weet, en dat absolute kennis feitelijk onmogelijk is.
Iemand die denkt dat hij alles begrijpt, is star en maakt fouten. Echte kennis begint met weten wat je niet weet, en daar altijd rekening mee te houden. (Nota bene: dit is natuurlijk dezelfde gedachte als waar aan de andere kant van de wereld en op een andere manier Socrates al mee gekomen was.)
In de Daodejing vinden we de bewering dat je de hele wereld kan kennen zonder de deur uit te gaan. Hoe verder iemand reist, hoe minder iemand weet. Waar het om lijkt te gaan is dat de taoïstische wijze kennis vergaart door zijn eigen innerlijk te kennen, en hoewel dit niet letterlijk gezegd wordt, wordt dit vaak geïnterpreteerd als een verwijzing naar meditatie.
Kosmologie
In de tekst vinden we ook een van de eerste Chinese teksten over het ontstaan van de wereld. Alle dingen in de wereld komen vanuit het Ene. Het Ene is volgens de meeste lezingen niet de dao – de dao is wat aan al het zijnde, en dus ook aan het Ene, vooraf gaat. Het zijnde komt uit het niet-zijnde voort.
Het Ene valt vervolgens uiteen in tegenstellingen, en zo ontstaan “de tienduizend dingen”, de traditionele Chinese aanduiding voor “alle verschijnselen”. Doordat er pracht is in de wereld, is er ook lelijkheid. Doordat het goede bestaat, bestaat ook het niet-goede. Lang bestaat bij de gratie van kort, en hoog bestaat bij de gratie van laag. Zo komen de verschijnselen uit de dao voort bij gratie van hun tegengestelde.
Het denken in tegenstellingen vinden we in de Chinese filosofie vooral uitgewerkt in de school van Yin en Yang, die we na het taoïsme zullen bespreken. De principes yin en yang worden in de Daodejing slechts één keer genoemd. Een systeem is het daar nog niet. Over het karakter van de tegenstellingen zegt de tekst niet zoveel. Wel wordt benadrukt dat alles neigt naar een evenwicht. En: zoals eb en vloed komen en gaan, zo slaat alles vanzelf om in zijn tegendeel.
Alles is veranderlijk, niets is bestendig. Alles ontstaat, dient zijn doel, en verdwijnt weer, zonder dat een hoger iets zich daar verder nog om bekommert. Uiteindelijk keert alles terug naar de wortel: de Daodejing schetst een bij uitstek cyclisch wereldbeeld.
Verder benadrukt de Daodejing dat het niets net zo belangrijk is als het iets. De holte in een kom en de opening van de deur geven de kom en deur hun functie.
Go with the flow
De taoïst maakt op die manier zelf gebruik van het komen en gaan en de leegte om dingen te bereiken. Wie zijn geest leeg maakt, maakt plaats voor positieve dingen. Wie afwacht laat de dingen naar zich toe komen. Zo leeft de wijze in harmonie met de dao.
De dao is dan niet rationeel te kennen, maar wel te begrijpen. Dit kan door de dao te voelen, in de wereld en in jezelf, en te weten hoe we ermee om kunnen gaan, of om het taoïstisch uit te drukken: de dao te volgen. Hier komt de vertaling van dao als “de weg” weer van pas. Dao is geen weg in de zin van een menselijke moraal, maar de oerkracht waarmee de taoïst in harmonie probeert te leven.
De uitdrukking “go with the flow” zou door een taoïst gemunt kunnen zijn. Zelfs letterlijk, want in de Daodejing worden de dao en degene die de dao volgt vaak vergeleken met water. Water is zacht, maar het bereikt alles door zijn zachtheid. Het kan rotsen splijten en alles meevoeren. Het sijpelt tussen alles door en zoekt altijd de diepte.
Wat hard en onbuigzaam is, zal uiteindelijk breken. Het zachte en soepele wint uiteindelijk altijd van het harde. De Daodejing vergelijkt het met het wuivende riet dat mee buigt met de wind, en met het water dat altijd zijn weg vindt. Zo zou je ook als mens buigzaam moeten zijn, en het liefst onopvallend willen zijn, want op die manier krijg je zo weinig mogelijk weerstand, en komt alles naar je toe.
Dit zijn geen geboden die de taoïst volgt. De taoïstische houding dient vooral om zelf een zorgeloos, gezond en lang leven te leiden.
Niets forceren
Een taoïst probeert niets te forceren, want dan gaat het fout. Dat geldt ook voor menselijke relaties. De taoïst zoekt geen ruzie of confrontatie, en beantwoordt haat met innerlijke kracht. Hij beantwoordt zowel het goede als het kwade met het goede, en stimuleert zo het goede. Hij beantwoordt eerlijkheid met eerlijkheid, maar is ook eerlijk tegen iemand die oneerlijk is, en schept zo vertrouwen.
Volgens de taoïst is de reden waarom veel dingen ons niet lukken dat we te krampachtig zijn, en dat we daardoor onze eigen mogelijkheden blokkeren. De wijze krijgt de dingen gedaan door nooit te handelen tegen de aard der dingen in. Hij handelt alleen wanneer zijn handelen met de loop van de dingen mee gaat. Juist door kalm te blijven krijg je uiteindelijk het meest gedaan.
Soms is niets doen het meest effectief. Juist door niet teveel te hechten aan resultaten kan je het meest bereiken. Deze houding wordt in het taoïsme wu wei genoemd: handelen zonder actief te handelen.
Rijkdom in tevredenheid
De dao leert ons ook om niet vast te houden aan verlangens die ver af staan van wat we uiteindelijk echt nodig hebben – want wat we willen en wat we nodig hebben, dat zijn vaak volstrekt verschillende dingen. Rijkdom is bijvoorbeeld niet hetzelfde als veel bezitten: wie altijd méér wil is feitelijk arm. Wie veel bezit, heeft bovendien veel te verliezen. Bezit geeft ons naast genot ook vooral veel angst en onrust. Degene die altijd wil winnen, is uiteindelijk een eeuwige verliezer, want alles wat we winnen zullen we ook ooit weer verliezen. Daarmee is degene die het niet erg vindt te verliezen het beste af.
Evenzo veroorzaakt degene die nooit van ophouden weet schade aan anderen en aan zichzelf. Offer om iets te bereiken nooit je gezondheid en lichaam op. Wie weet wanneer hij moet ophouden, zal het langst leven. Echt geluk vinden we als we erin slagen om tevreden te zijn met wat we hebben, en hoe wij zelf zijn.
De Daodejing doet echter niet alleen uitspraken over hoe je als persoon gelukkig en tevreden te worden, maar ook over hoe een rijk te besturen. Daarover morgen meer.
[Dank je wel Kees! Deze reeks zal dus morgen worden vervolgd.]
Zelfde tijdvak
Helotenjuni 3, 2023
De Skythen (2)juli 17, 2020
Aristoteles over de E.U.-grondwet (4)augustus 26, 2011

… wat aan alles voorafgaat; ook wel “het onbewerkte blok” genoemd.
Ik dacht meteen aan blokdruk (afbeeldingen, boeken) maar dat was 1000 jaar later.
Het moet dus op iets anders slaan, bv. een houten blok om een beeld uit te houwen??