In 1981 zag ik An American Werewolf in London in de bioscoop. Ik was er zeer van onder de indruk. In 1983 bracht Michael Jackson de single “Thriller” uit, met een spectaculaire videoclip, waarin Michael Jackson een weerwolf is. Ook daarvan was ik onder de indruk (ik was en ben geen fan van de muziek van Michael Jackson, maar de videoclip is toch wel een mijlpaal in de muziekgeschiedenis). Zowel film als videoclip is geregisseerd door John Landis. De weerwolf is al heel lang niet meer weg te denken uit de moderne popcultuur, wat ook te merken is aan de populariteit van het spel De weerwolven van Wakkerdam.
Meestal komt er na zo’n inleidende alinea een zin als “Dus van jongs af aan ben ik geïnteresseerd geweest hierin.” Dat is in mijn geval niet zo, ik heb geen bovenmatige interesse in weerwolven.
Wat is een weerwolf?
Een weerwolf is een mens die verandert in een wolf en daarna weer mens wordt.noot Dat laatste vind ik belangrijk, vandaar dat ik de metamorfose van Lycaon in een wolf niet tot de weerwolverij reken. In zijn Metamorfoses beschrijft Ovidius hoe Lycaon in een wolf verandert. En daarmee is het verhaal uit. Geen terugverandering; eens een wolf, altijd een wolf.noot
Het woord weerwolf betekent eigenlijk “manwolf”. Weer heeft etymologisch te maken met het Gotische waír en het Latijnse vir – deze woorden betekenen “man”.noot Of weer heeft alles te maken met het Angelsaksische wearg, dat “vogelvrijverklaarde” betekent. In dat geval betekent “weerwolf” iets als “boosaardige wolf”.noot
Autolykos
In de Griekse en Romeinse cultuur kende men naast de metamorfose van Lycaon ook de echte weerwolf.noot Het oudste personage dat een weerwolf zou kunnen zijn, treffen we aan in de Odyssee. Het is Autolykos, hij komt vrij uitgebreid aan bod in boek 19.noot Autolykos is de grootvader van Odysseus (de vader van zijn moeder). Van Hermes had Autolykos de gave gekregen om mensen te slim af te zijn.
Als we meer over deze Autolykos te weten willen komen, dan moeten we zo’n duizend jaar wachten… Want dan schrijft Hyginus zijn boek over allerlei mythologische personages. Verhaaltje 201 gaat over Autolykos:
Mercurius Autolyco, ex Chione quem procreaverat, muneri dedit ut furacissimus esset nec deprehenderetur in furto, ut quicquid surripuisset in quamcunque effigiem vellet transmutaretur, ex albo in nigrum vel ex nigro in album, in cornutum ex mutilo, in mutilum ex cornuto.
Is cum Sisyphi pecus assidue involaret nec ab eo posset deprehendi, sensit eum furtum sibi facere, quod illius numerus augebatur et suus minuebatur.
Qui ut eum deprehenderet, in pecorum ungulis notam imposuit. Qui cum solito more involasset et Sisyphus ad eum venisset, [et] pecora sua ex ungulis deprehendit quae ille involaverat et abduxit.
Qui cum ibi moraretur, Sisyphus Anticliam Autolyci filiam compressit, quae postea Laertae data est in coniugium, ex qua natus est Ulixes. Ideo nonnulli auctores dicunt Σισύφειον. Ob hoc Ulixes versutus fuit.noot
Vertaling:
Mercurius gaf aan Autolykos, die hij bij Chione had verwekt, als cadeau dat hij een meesterdief zou zijn en dat hij nooit op diefstal betrapt kon worden. Alles wat hij zou willen stelen, kon hij veranderen zoals hij wilde: van wit naar zwart, of van zwart naar wit. Een gehoornd dier in een dier zonder hoorns, een dier zonder hoorns in een gehoornd dier.
Deze Autolykos roofde voortdurend vee van Sisyphus, zonder dat deze hem kon betrappen. Toen Sisyphus merkte dat Autolykos hem bestal (omdat diens kudde steeds groter werd terwijl de zijne slonk) besloot hij hem te ontmaskeren.
Om hem te kunnen betrappen, bracht hij een merkteken aan op de hoeven van zijn vee. Toen Autolykos vervolgens, zoals gewoonlijk, weer vee had geroofd en Sisyphus naar hem toe was gekomen, herkende hij aan de hoeven welke dieren waren gestolen, waarna hij ze terugvoerde.
Terwijl hij daar verbleef, verkrachtte Sisyphus Anticleia, de dochter van Autolykos. Later werd zij uitgehuwelijkt aan Laërtes. Uit haar werd Odysseus geboren. Daarom noemen sommige schrijvers hem een “zoon van Sisyphus”. Om die reden was Odysseus zo sluw.
(Tussen haakjes: volgens dit verhaal is Laërtes niet de biologische vader van Odysseus, maar Sisyphus.)
Uit de Homerische en Hyginische beschrijvingen blijkt niet dat het om een weerwolf gaat, maar toch is er een belangrijke reden om dat wel aan te nemen. En die reden is zijn naam. Autolykos betekent “Zelfwolf” of “De wolf zelf”. Namen hebben in verhalen dikwijls een betekenis. Dus als iemand Zelfwolf heet, dan kunnen we ervan uitgaan dat er een diepere bedoeling achter ligt. Dat Autolykos alles kan stelen – met de nadruk op vee – zou erop kunnen duiden dat hij van gedaante kan wisselen. Als wolf kan hij eenvoudiger door de bossen struinen dan als mens.
Het staat er niet, en toch staat het er wel. Deze Autolykos doet me denken aan Mr. Wolfe in de film Pulp Fiction. Ook hij is een sluwe man die anderen te slim af is. Hij weet een met bloed besmeurde auto met een lijk erin te veranderen in een schone en onverdachte auto. Is Mr. Wolfe een weerwolf? Nee, niet letterlijk, net zoals Autolykos geen letterlijke weerwolf is.
[Deze gastbijdrage van Bas Jongenelen wordt vervolgd. Dank je wel Bas!]
An American Werewolf in London is heel grappig., met uitstekend acteerwerk van Griffin Dunne. Een paar jaar later was die minstens zo grappig in After Hours.
Weerwolven waren relatief zeldzaam in de Nederlanden. Zie hierover het onvolprezen boek van Wim van Heugten : De wolf in de lage landen. Een historisch overzicht. Verschenen in 2023 bij uitgeverij Matrijs.
Ik ken geen Middelnederlandse weerwolfverhalen. Ik vermoed dat de eerste weerwolven in het Nederlands uit de 19e eeuw dateren, maar ik heb daar geen onderzoek naar gedaan.
De contemporaine Poolse kunstenaar Jakub Rozalski maakt opmerkelijke schilderijen rond het thema ‘Weerwolf’ waarvan hier een indruk (en hij heeft er nog een stuk meer gemaakt) https://youtu.be/ayliXRYvtKE?si=7hzRyzEQaxTRttJ8
In Nederland is er ook het boek van Dik van der Meulen ‘Kinderen van de Nacht. Over Mensen en Wolven’, echt een aanrader. Meldingen van Weerwolven in of net rond onze streken kwamen voor, ook voor de 18e eeuw.
En nou komt cineast Robert Eggers (The Witch, The Lighthouse, The Northman, Nosferatu) aanstaande december met een ‘ultieme’ Weerwolf film (Werewolf – hoe kan het anders…)
Kinderen van de Nacht https://dikvandermeulen.nl/de-kinderen-van-de-nacht-over-wolven-en-mensen/
Robert Eggers ‘Werwulf’ (toch wat spannender titel) trailer https://youtu.be/cmjpadVj-Vk?si=tEa78uSvT76LJtK4
“Terwijl hij daar verbleef, verkrachtte Sisyphus Anticleia, de dochter van Autolykos. ”
Sisyphus verdiende elke seconde van zijn straf.