De Griekse beeldhouwkunst begint met kouroi: naakte mannen, frontaal afgebeeld. Eigenlijk kun je ze alleen van voren bekijken. In de loop der eeuwen worden de afbeeldingen echter complexer. Er worden bewegingen afgebeeld en regelmatig kun je er omheen lopen. En er wordt – zeker in de hellenistische sculptuur – gespeeld met de verwachting van de toeschouwer, zoals in het bovenstaande geval: een beeld uit de tweede eeuw v.Chr., vrijwel zeker afkomstig uit Antium in Italië.
De bezoeker van de ruimte waar dit beeld stond opgesteld, vermoedelijk een tuin, zou het eerst hebben gezien zoals hierboven. De toeschouwer zou hebben gedacht dat het beeld een nymf voorstelde die een satyr afweerde. Dat was zeker geen ongebruikelijke afbeelding. Zowel verkrachtings- als afweerscènes waren in de antieke kunst populair, en dat wij dat onsmakelijk vinden, wil vooral zeggen dat de Grieken geen kunst maakten voor mensen die twee millennia later leefden.
Wanneer de toeschouwer om het beeld liep, wachtte hem een verrassing. Wat eerst een nymf had geleken, bleek bij nader inzien een afbeelding van Hermafroditos, volgens de mythen het dubbelgeslachtige kind van – u raadt het al – Hermes en Afrodite. De satyr bleek bij nader inzien niet zomaar een satyr, maar Silenos: een mythologisch wezen dat werd afgebeeld met een paardenstaart in plaats van een geitenstaart, en doorgaans ook wat ouder oogde. Volgens de mythen bezat Silenos bovendien wijsheid. Evengoed was hij, net als de satyrs, vaak dronken. In dit geval wil hij zich vergrijpen aan een vrouw, maar is hij te dronken om in de gaten te hebben dat het geen vrouw is.
De toeschouwer die het beeld goed bestudeerde, zou nog een andere verrassing hebben. Op het eerste gezicht leek de nymf/Hermafroditos succesvol te zijn in het afweren van de belager. De satyr/Silenos lijkt achterover te vallen. Maar bij nader inzien steekt die zijn linkerbeen onder het rechterbeen van zijn slachtoffer door. Als Silenos valt, zal ook Hermafroditos vallen.
Niemand vraagt ons antieke sculptuur mooi te vinden of inspiratie te ontlenen aan Griekse kunst. We mogen ons ongemakkelijk voelen bij aanrandingsscènes en moeten dan de vraag stellen waarom wij zo anders denken dan de oude Grieken. Dit kunstwerk is knap gemaakt en verrassend, maar de vraag waarom wij er anders op reageren dan het bedoelde publiek, die vraag, die is pas echt interessant.
[Dit was een voorwerp in mijn reeks museumstukken.]
Zelfde tijdvak
Joodse literatuur (3): hellenismejanuari 8, 2023
Zes vragen aan Bert van der Spekaugustus 17, 2026
Messias (2)november 29, 2020
Boeiend
Mee eens: zeer boeiend! Een top beeldhouwwerk onderscheidt zich inderdaad van tweederangs doordat je vanuit ieder perspectief iets nieuws ontdekt*.
Meen al eerder te hebben opgemerkt dat er een top kunst-recensent verloren is gegaan in Jona.
Dat men er 2000 jaar geleden anders op reageerde en andere ideeën had over aanrandingen etc., geloof ik graag, maar niet dat dat uit dit schitterende werk blijkt.
Ook nu nog kunnen kunstwerken verkrachtingen en andere gruwelscene’s bevatten. Denk aan de film Strawdogs, misschien wel Sam Peckinpah’s beste film. Of de films Kids en Ken Park van Larry Clark**.
En denk aan Apollo & Daphne en Verkrachting van Prosperina in de Villa Borghese, Bernini in bloedvorm!
*) had ooit een boekje met > 100 foto’s van Michelangelo’s Pieta, tig details en tig foto’s vanuit telkens weer een ander perspectief. Schitterend, maar uitgeleend en dus kwijt.
**) Ben zeer verknocht aan beide films die door de recensenten werden neergesabeld als nihilistisch, somber en vooral negatief. Ben het daar fel mee oneens.
Strawdogs is een meesterwerk.
Het gruwelijkste dat ik ooit heb gezien is de openingsscene van De Zaak Alzheimer. Dat was de enige keer dat ik en mijn ogen niet kon afwenden en lichamelijk misselijk werd.
Dat kan ik dan niet met je eens zijn. Ik ken die film/serie en kan me wel het optreden van Jan Decleir herinneren en hoe ze de chaos binnen de Belgische politie lieten zien en de oude rijkaard die tegen zijn zoon zei: “Ik wou? Dat is ouwewijvenpraat. Een man zegt Ik wil!”
Kortom, die serie is me bijgebleven. Maar de openingsscene… blijkbaar toch niet zo.
Deze week boeiend schilderij gezien: “Lucretia” op expo Louvre-Lens mbt Oriëntalisme. De Frans-Iraanse Nazanin Pouyandeh maakte dit werk nav de dood van een tienermeisje door toedoen van de Iraanse moraalpolitie of veiligheidsdiensten en liet zich inspireren door het Odalisk-formaat.
https://images.squarespace-cdn.com/content/v1/5a5f67b290bcce6b6e944cc8/b16725d1-3a38-4cdd-8845-b9582032f964/Brune-en-lucr%C3%A8ce-160-x-200cm-2024.jpg?format=2500w ; https://www.lesuricate.org/au-louvre-lens-nazanin-pouyandeh-reecrit-lorientalisme/
Het beeld van Silenus en de hermafrodiet valt in de categorie pikanterieën. Persoonlijk vind ik het daar nog steeds een glorieuze plaats in hebben.