
[Tweede van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]
In het vorige blogje schreef ik dat J.E. Bogaers de hypothese introduceerde dat Nijmegen stadsrechten had gehad, en dat die de vorm hadden van óf marktrechten óf een status als municipium.
Marktrechten?
De Romeinen kenden een marktrecht, ius nundinarum. Dit had betrekking op landelijk gebied, zoals de villa’s van de grootgrondbezitters.noot Het was voor hen praktisch als de arbeiders hun inkopen dichtbij huis konden doen. Steden – wat dat ook waren – organiseerden sowieso markten. Nijmegen, dat met enkele duizenden inwoners echt een stedelijke kern was, kan dus onmogelijk stadsrechten hebben gekregen doordat een keizer het ius nundinarum toekende. Terecht noemt archeoloog Jan Kees Haalebos het niet aannemelijk dat het Flavische Nijmegen – dat wil zeggen: de stad tussen pakweg 70 en 100 na Chr. – geen markt bezat.noot
Bogaers had echter een origineel aanvullend argument. Hij opperde ook dat Noviomagus in de Gallische taal “nieuwe markt” zou betekenen. Geen Galliër zou dat hebben begrepen. Ik heb op deze blog al vaker verwezen naar het in 2018 verschenen Dictionaire de la langue gauloise van Xavier Delamarre, waarin hij onder meer alle Gallische toponiemen behandelt met het element magos. Dat betekent altijd “plek” of “veld”: Catumagus, “slagveld”; Rotomagus, “wagenveld” (hippodroom); Eburomagus, “coniferenveld”. Uiteraard kan Noviomagus desondanks “nieuwmarkt” betekenen (en er kunnen vechtmarkten, wagenmarkten en coniferenmarkten zijn geweest), maar die betekenis is secundair.
“Nieuwmarkt” is echter niet alleen gek Gallisch, er is ook geen aanleiding voor deze interpretatie van de naamsverandering van het oorspronkelijke Batavodurum in het latere Noviomagus. Er is immers geen (archeologische of anderszins) gedocumenteerde verandering in het handelsverkeer. Er is wél een gedocumenteerde topografische verandering: het tijdens de Bataafse Opstand verwoeste Nijmegen herrees na 70 wat verder stroomafwaarts, dus met recht op een “nieuwe plek”.
Bogaers speculeerde dat de marktrechten dienden ter compensatie van het vertrek van het Tiende Legioen Gemina. De termen van deze vervolghypothese zijn echter zélf hypothetisch, aangezien Bogaers impliceert dat Rome de gewoonte had compensatie te bieden. Dat had hij niet mogen aannemen maar moeten aantonen; het is een onvoldoende waarschijnlijk gemaakte hypothese ter verklaring van een hypothetische verlening van marktrecht dat de vorm zou zijn van hypothetische stadsrechten, die een probleem moeten oplossen dat Bogaers niet benoemt.
Municipium?
Bogaers bevond zich op zekerder grond met de andere mogelijke vorm van de Nijmeegse stadsrechten: de municipium-status. Vaststaat dat allerlei gemeentes zich in de Keizertijd zo zijn gaan noemen. De theorie, ouder dan Bogaers, is dat die gemeentes waren gepromoveerd: civitates werden municipia, zoals andere steden colonia werden. Maar:
- Wat betekent deze status?
- Bestond die status wel?
Eerst de betekenis. In de wetenschappelijke discussie is een verband gelegd met het bezit van Latijns burgerrecht voor de ingezeten, dat een opstap was naar volledig Romeins burgerrecht. De Spaanse oudheidkundige Estíbaliz Ortiz de Urbina wijst er echter (niet als eerste) op dat niet één tekst de gelijkstelling municipium = ius Latii documenteert, en maakt daarom onderscheid tussen echte municipia en “virtuele municipia”, d.w.z. gemeentes die kenmerken hebben van ius Latii.noot Ze documenteert bovendien civitates met ius Latii, zodat we zeker weten dat het bezit van Latijns recht in elk geval niet exclusief was voor municipia. Dat roept de vraag op wat municipia dan wel waren.
Sterker nog, de vraag is of de status überhaupt bestond. De Romeinse essayist Aulus Gellius vermeldt de definitie van een municipium, of beter, die van municipes: Romeinen uit “gemeentes die eigen wetten en rechten hebben”.noot Anders gezegd, Romeinse ingezetenen in een autonome stad met eigen rechten.noot
Dat Rome dergelijke eigen rechten zou toekennen is onmogelijk. Een keizer kon zulke voorouderlijke rechten hooguit afnemen.
De literaire teksten en de tienduizenden inscripties waarover we beschikken, vertellen van alles over de relaties tussen gemeentes en centrale overheid, maar we kennen slechts één voorbeeld van de verlening van de status van municipium. Dat is ook vermeld door Aulus Gellius en betreft de colonia Praeneste, die het privilege afsloeg en terug wilde naar de voorvaderlijke rechten. Oxford-historicus Fergus Millar heeft daarom, zoals gezegd, geconcludeerd dat de municipium-status een fata morgana is. Ik heb geen tegenargumenten gezien. Woorden als municipium, regio, civitas, polis, oppidum, res publica, forum… lijken allemaal te verwijzen naar dezelfde bestuurslaag, die van de gemeente.
Problem solved? Nee, dat nou ook weer niet. Het blijft te verklaren waarom allerlei civitates zich municipia zijn gaan noemen. Mijn eigen hypothese, die ik ook niet bewijzen kan, is dat civitas, met de associatie van “stam”, op zeker moment te barbaars klonk, zodat men het verruilde voor municipium.
De aanname dat daar een juridische statusverandering achter zit, komt wellicht voort uit het negentiende-eeuwse beeld van het Romeins Recht als consistent systeem. Voor veel aspecten van dat rechtsstelsel is dat echter achterhaald; het was meer houtje-touwtje dan gedacht. Dat de regelgeving voor gemeentes geen doordacht systeem was, blijkt wel uit de regionale verschillen: als er werkelijk municipale charters zouden hebben bestaan, zouden we municipia kennen uit alle delen van het wereldrijk, en dat is niet het geval. De meeste liggen in zuidelijk Spanje en er zijn er wat in Gallië.noot

Zware cavalerie
De dood in Rome
Het scheiden der wegen
Log in met je uitgenodigde account of vraag lidmaatschap aan bij de redactie.